Российн Федерацин орамера кегийра къаьмнашийн де

2025-чу шеран лахьан беттан 4-чу дийнахь Российн Федерацин президенто Путин Владимира омра дира, Российн орамера кегийра къаьмнашийн де даздийр ду оханан беттан 30-чу дийнахь аьлла. Цуьнца догӀуш долу омра зорбане даьккхира леррина сайта тӀехь, низаман акташ зорбане йахна^[1].

Иштта оццу дийнахь куьг йаздира рогӀера дагалецаман де — Российн къаьмнийн меттанийн де билгалдоккхуш долу омрана. Даздаран де билгалдаьккхира товбецан беттан 8-чу дийнахь — поэт Гамзатов Расул вина де^[2].

Российн Федерацин орамера кегийра къаьмнашийн де дагалецаман ден статус йолуш йу. Болх боцуш деза де дац иза.

2025-чу шеран лахьан беттан 4-чу дийнахь арадаьллачу № 799 йолчу указаца а догӀуш, Ӏидан кхолларан коьрта Ӏалашо йу Российнорамера кегийра къаьмнашийн ламастан дахаран кеп а, бахаман гӀуллакхаш а, говзаллаш а, шатайпа культура а ларъйар^[3].

Россин мехкан кегийчу къаьмнийн де даздеш ду церан башха культура а, ламастан дахаран кеп а ларйархьама а, йовзийтархьама а, къаьмнашна йукъара зӀе чӀагӀйархьама а^[4]. И къаьмнаш ламастехь дехачу регионашкахь а, федералан коьртачу шахьарашкахь а дӀахьо даздарш^[5].

Коьрта хиламийн кепаш йу:

• Этнографин гайтамаш, ламастан духарш а, цӀийнан хӀуманаш а, говзаллин гӀирсаш а, ювелиран хӀуманаш а гойтуш;
• Оьздангаллин фестивалаш ламастан мукъаман концерташца а, ненан меттанашкахь иллеш дӀаолуш (масала, саами а, килдин а, эван а), театран спектаклашца а, ламастан ловзаршца а;
• Ламастан говзаллин мастер-классаш, масала, маха баккхар а, даьӀахкаш хедо ар, гӀомат-гӀирс дар а;
• Ярмаркаш гойту ламастан сурсаташ: чӀерий а, жижиг а, моз, а акха ораматаш а, сайн цӀока а, куьйга говзалла а^[5].

Цул сов, бакъонан а, экологин а, дешаран а, мотт Ӏалашбаран а хаттаршна лерина Ӏилманан конференцеш а, горга стоьлаш а, ишколашкахь а, вузашкахь а дешаран мероприятеш а дӀахьо^[5].

Къоман электронан библиотеко леррина проект йолийна 2026-чу шарахь, кхечу хӀуманашца цхьаьна Российн мехкан къаьмнашна лерина^[6]. Талламехь ду КъЭБ-н гуларшкара книгаш а, документаш а.

2000 шарахь Российн Ӏедало тӀеийцира Россин Федерацин орамера кегийра къаьмнийн цхьаьнатоьхна тептар^[7], ткъа 2006 шарахь — Российн Федерацин Къилбаседа а, Сибрех а, Генарчу Малхбалехь а орамера кегийра къаьмнийн ларам^[8].

2020-чу шарахь дуьйна Россехь дӀайазбеш бу орамера кегийчу къаьмнийн векалш. Царна бакъо йу гӀоли йан а, леррина таллар а, чӀерийлецаран а квоташ а эца. Иштта, регионийн тӀегӀанехь а йу билггал гӀоьналлин барамаш.

2025-чу шеран хаамашца, РФ орамера кегийра къаьмнийн цхьаьнатоьхначу ларамна йукъадогӀу 47 къам^[9].

Россехь гергарчу хьесапехь 315 эзар орамера кегийра къам ду^[10]. Статистикаца, царна йукъахь уггаре а баккхийберш бу ненцаш (49 787) а, абазой (41 874) а, эвенкаш (39 420) а. Ӏаламат кегийчу къаьмнашна йукъахь бу керекаш а, алютораш а, водь водь(оьр.)нохч. а^[9].

Орамера къаьмнаш коьртачу декъана деха Генарчу Къилбаседехь а, Генарчу Малхбалехь а, Сибарехахь а. Бисинарш бехаш бу Кавказехь а, Европерчу дакъахь Россехь а^[9].

Россехь дӀахьо орамера кегийра къаьмнийн культурашна лерина фестивалаш а, ткъа иштта церан тӀаьхье Ӏалашъйарна а, йовзийтарна а лерина мероприятеш а.

• Российн орамера къаьмнийн Йерригроссин оьздангаллин форум — 2025-чу шеран гурахь дуьххьара Анадырехь а, Красноярскехь а, Петрозаводскехь а, Тюменехь а дӀахьош йолу йоккха барам бу^[11]. Форумехь вовшахтуху кхоллараллин тобанаш а, говзанчаш а, эксперташ а, хӀумаллин доцу этнокультуран тӀаьхье ларъйар дийцаре дан а^[4];
• Дуьненайукъара гайтам а, ярмарка а «Къилбаседанан хазнаш. Российн пхьераш а, суртдиллархой а» хӀора шарахь дӀахьош йолу мероприяти йу, «Къилбаседанан кхелхина лелар» фестивал йукъа а йоккхуш. Проекто вовшахтуху махкара бӀеннаш декъашхой, ламастан говзаллаш а, искусство а гайта^[12];
• «Марзделла дуьнеш. Халкъан Росси» цӀе йолу кхелхина леларан фестиваль — Российн тайп-тайпанчу регионашкахь бехачу меттигерачу къаьмнийн культураш «кхелхина леларш» форматехь йовзуьйтуш йолу фестиваль йу^[13];
• «Этноскоп» фестиваль Российн оьздангаллийн культурийн тайп-тайпаналла ларъйарна лерина проект йу, гайтамаш а, лекцеш а, халкъан тобанийн спектаклаш а гойтуш^[14];

• «Боккха чӀара» — Российн орамера кегийра къаьмнашийн фестиваль йу. И барам дӀахьош бу Томскан областехь а^[15], Приморски махкахь а, кхечу регионашкахь а. Фестивалехь халкъан говзаллин гайтамаш а, мастер-классаш а, концерташ а, ламастан ловзарш а, къовсадаларш а, къоман кхачанан дегустацеш а хир йу.

Россин Федерацехь орамера кегийра къаьмнийн бакъонаш низамашца нисъйар йукъадогӀу федеральни законаш а, Россин Федерацин хӀоттаман субъектийн законаш а, дуьненайукъара барташ а, пачхьалкхан программаш а. Оцу къаьмнийн бакъонийн гарантеш чӀагӀъйина йу Россин Федерацин Конституцин 69-чу статьехь.

• Асаран бутт 21-гӀа де — Къоман орамера къаьмнийн де. Канадин инарла-губернатора Ромео Лебланом 1996 шарахь кхоьллина. Иза леррина даздеш ду АЦШ Къилба-Малхбузера территорешкахь 2001 шарахь дуьйна, Юконехь 2017 шарахь дуьйна;
• Хьаьттан бутт 9-гӀа де — Дуьненайукъара орамера къаьмнийн де. Кхоьллина ЦКъО Коьрттера Ассамблеяно 1994 шарахь.

• Коренные малочисленные народы / Андриченко Л. В. // Конго — Крещение. — Большая российская энциклопедия. — М, 2010. — Т. 15. — 260 с. — ISBN 978-5-85270-346-0.
• Социальные практики возрождения традиционных праздников (на примере коренных малочисленных народов Республики Алтай) / Чемчиева А. П. — Манускрипт, 2016 №. 12-3 (74). — С. 195—198.