Рекруташ
Ре́крут (схьадаьлла фр. récruter — эскар гулдар) — тӀеман декхар дӀадала йа мехах тӀеман гӀуллакхе эцна стаг.
Империн муьрера Российн рекрутийн уставца рекрутан лора «салтичун» йа «матросан» чин даьхна шерашка хьожжий, иза цуьнан латтара мукъа ваьлчи а, хоийтура цуьнан зудчунга а, берашка а.
Истори
Оьрсийн эскарехь а, флотехь а (ТӀеман ницкъаш (ТӀН)) 1705 шарера 1874 шо кхаччалц - стаг дӀайазвина тӀеман ницкъашка рекрутийн декхар, и декхар тӀаьхь дара массо а чкъоьрнашна (ахархошна а, гӀалахошна а). ГӀопаллин ӀедалӀГӀопаллера тӀеман ницкъашка дӀаэцаро уьш мукъабохура гӀопаллех. Олалла эскаре дӀаэцарх мукъабаьхна. ТӀаьхьо мукъабехира совдегарш, динан гӀуллакххойн доьзалш, сийлахь бахархойн, Бессарабин бахархой, Сибрехара цхьайолчу генарчу кӀошташкахь беха нах а. 1793 шарахь дуьйна ТӀеман ницкъашкахь хан йоцуш гӀуллакх даран хан 25 шаре кхаччалц охьйаьккхира, 1834 шарахь дуьйна — 20 шаре кхаччалц, цул тӀаьхьа 5 шарахь хан йоцуш отпуск луш йара. 1855—1872 шерашкахь рогӀ-роггӀана хӀиттийра 12, 10, 7 шеран хан, отпускан хан 3, 5, 8 шо йара.
Ишколаш
Йуьхьанца полкашна тӀетоьхна терахьийн ишколаш йара, ткъа 1732 шарахь дуьйна полкан йа гарнизонан ишколаш. КӀентий 7 шо кхаьчча деша буьйлабелира, ткъа буобераш хьалха, шайна кхачо йан гӀирс ца хиларна. Ишколе деша ваханчул тӀаьхьа пачхьалкхан гӀо-накъосталла сацийна, цуьнан метта алапа луш хилла. 1731 шарахь, хьалхарчу шарахь - 1 сом 35 кепек; йозанан, иллиаларан, арифметикин, музыкин, металлех болх баран, канцелярин даржехь а Ӏамийначул тӀаьхьа, шарахь 1 сом 59 кепек кхаччалц алапа хьаладолура. Геометри а, чӀагӀонаш а Ӏамийначул тӀаьхьа, алапа шарахь 2 сом 7 кепек кхаччалц хьаладалара. Цул сов, хӀора баттахь ишколехь доьшуш волчу дешархочунна бакъо хилла ши чийрик дама (ши пунт), 1/8 дакъа Ӏов, 2 пунт туьха. Кхаа шарахь цкъа мундир, уьстагӀан кетар, хеча, куй луш хилла. ХӀора шарахь галстукашна а, шина кочана а, шина чухула йуха хечина а, шина мачанна а, пазаташна а кӀади луш хилла. КхоалгӀачу классан дешархошна шайн гӀовтал кочанна цӀен кӀади душ хилла.
Кхечу пачхьалкхашкахь
ТӀеман ницкъашкахь цхьацца пачхьалкхийн рекруташ олу керла салтех, церан уггаре лахара тӀемлойн цӀе хуьлу (инг. recruit, иза ду «кхайкхинарг» бохург — аьлчи а стаг, дӀаэцна гӀуллакхе, амма базин Ӏамор чекхдаккханза).
Билгалдахарш
Литература
- Беловинский Л. В. Рекрут // Иллюстрированный энциклопедический историко-бытовой словарь русского народа. XVIII — начало XIX в. / под ред. Н. Ерёминой. — М.: Эксмо, 2007. — С. 568—569. — 784 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-24458-4.
- Кеп:Книга:Бескровный Л. Г.: Русская армия и флот в XVIII веке
- Быконя Г. Ф. Казачество и другое служебное население Восточной Сибири в XVIII — начале XIX века. Демографо-сословный аспект. Издательство Красноярский пед. университет им. В. П. Астафьева. Красноярск, 2008. ISBN 978-5-85981-287-5.
- Наём рекрута в половине XIX-го столетия в Архангельской губернии. Архангельск, 1912.
- Волынец А. Военкомы Петра I. Как призывали в русскую армию в эпоху петровских реформ.
- Волынец А. Рекруты против Наполеона. Как комплектовалась солдатами русская армия в эпоху Суворова и Кутузова.