Нохчийчуьра акхарой

Барзах оьрсаша «Волк»(оьр.)нохч. олу. Вайн халкъо олуш ду майрачу стагана «борз санна майра», хӀума лачкъош а, йадош а волчунна «Ка тухуш борз йу» олу. Туьйранашкахь цхьогале хӀилланца борз Ӏиэхайойту. И иштта а дац. Борз а йу шеначулла хӀума хууш.

Цхьацца тайпа акхарошна шайн-шайна йезайелла меттигаш хуьла: гӀамарш, йаьсса аренаш, цанаш, лекха ламанаш, хьаннаш, хин бердан йистош, раьгӀнаш, тогӀеш и дI. кх.

Берзалойн, йезаш къастийна меттигаш йац. Уьш лекхачу лаьмнашкахь а, лахарчу аренашкахь а, хьаннашкахь а, раьгӀнашкахь а, гӀамаршкахь а хуьлу. Бакъду йаккхийчу хьаннийн кӀорге ца йеза царна, цигахь ижу лаза хала долу дела.

Борз йевзаш воцчунна доккхачу жӀаьлех къасто хала ду. Бакъду башхонаш йу барзаний, жӀаьлиний йуккъехь. Берзан цӀога текхаш ду, лергаш нисса ирахь лаьтта, йа жимма тӀехьа дийша дой а хуьлу. ЖӀаьлин санна охьакегделла кхозуш ца хуьлу берзан лергаш. Берзан само чӀогӀа йу. Ижо лахар лергийн самонца хуьлу цуьнан коьртачу декъана. Масала, хьакхин херсино мохь хьаькхчи, я эса Ӏаьхчи шиъ-кхоъ километр генахь хеза барзана. Йелла бежана хьожанах ца хаало барзана, цунна тӀехула хьийзачу кхийгийн гӀовгӀанах хаало. Барзана, набкхетта йоллушехь хеза мохо декъа гӀа хьадичи а, коган тата а. Йижна уьллучу барзана тоса ца луш тӀе ца вахало, кхин долчу акхарошна санна. Барзана дийнахьчул дика го буьйсанна са. Цундела буьйсанна адамах къаьхкина гена ца йолуш, гергахь, къайлайолий дӀалечкъа иза. Дийнахь адамах къаьхкий генайолу. Аьхка лорах хьожа йокхуш ца лацало барзе ижо. Пхьагална тӀаьхьа едчи, иза коьллашна йукъа а иккхина къайлаяьлчи дан хӀума доцуш йуьсу борз.

Барзо ижонна толлу оцу меттигашка а, гондахьа долчу Ӏаламан хьелашка а хьожжий. Цхьаъ ша хилчи барзо лечкъаш, тебаш герга а йоьдий лоцу ижу. Берзалойн арданго ижу кхечу кепара лоцу: я гондахьа йолий го бой, я цхьаерш кӀела а ховший, вукхара тӀетоллуш. ЖӀаьлина тешнабехк бо барзо. Иза уьйтӀахь, кертахь долу меттиг а лохий, ша цунна гучуйолу борз. ЖӀаьла шена летчи, ша кхераелла моттуьйтуш хьалхара йоду. ЖӀаьла цунна тӀаьхьа долу. Дех кхерам боцчу метте гена яьлчи, цӀеххьана доьхьал а йоьрзий, жӀаьла хьакхадо барзо. Иза ден а доьй дӀахьо.

Борз гураца лаца а хала ду. Йелла Ӏуьллучу бежанна тӀе ца йогӀу борз шена цхьа жимма а шеко хилчи.

Борз говрийн реманна а, я бажа белахь цунна а йукъаэккха ца яьхьа. Бажо, гоъмаш вовшах а тухий, моӀийн керт доьхьал хӀоттайо цунна. Говраш, кортош чоьхьа а долуш, мийраш барзехьа берзабой, дӀахӀуьтту. Мел дуккха го тийсичи а, и дуьхьало ца йуху церан. Борз кхин дан хӀума доцуш дӀайоьду. Цундела бежна, йа говр, ша ца гуччу йуьстахйолу ларйо цо.

ТӀаьхьа Ӏу воцуш дисначу жана йукъа лелха берзалой. Ка а етташ уьстагӀийн дуьмеш хедадо цара. ТӀаьхьа Ӏу воцуш долчу жана цхьана борзо а до доккха зиэ.

Йоккха ижо хьалха нисъелчи къиза йоь берзалойн арданго. Масала боккха сай цхьана барзе бе ца ло. Арданг тӀаьхьаяьлчи ка етташ жижиган поттанаш йохуш божабо иза.

Иштта ижонна тӀаьхьаевллачу берзалошна шайна йуккъе цкъа а, шозза а топ тоьхчи а ца хаьа, оцу ижонна шаьш дечух маслой. Шаьш дийначу экханах жижиган потта кӀезашна хьо берзалоша. КӀезий Ӏамош царна а гойтуш вовшахйоккху берзалоша сайгак а, газа а, пхьагал а. ТӀаккхахула, ижу дӀаядалур йоцуш лаза а йой, кӀезашка шайга вовшахйоккхуьйту.

Берзан кӀезий кегий йолуш цӀийза, латар, угӀар доцуш. Берзалой угӀу суьйранна а, я буьйсанна, я сатоссуш. Дийнахь борз ца угӀу.

Кхиъна онде евлича, бенара гӀовттий, кхерсташ лела берзан кӀезий. Цхьана метта ца совцу уьш. Ша ижонна яхна леллачуьра кӀезашна йуха тӀейогӀуш, уьш мичахь йу хаан угӀу борз! «Ӏав-в-в, ву. Вов-вов». КӀезий йоккха гӀовгӀа йоккхуш доь захь дукха хуьлу церан аьзнаш: цӀийзар, летар, у

Нана-барзо чӀогӀа лардо шен кӀезий. Ада догӀийла хиъчи кӀезий кхечухьа дӀахьо барз шен бен болчу меттигана гергахь адам тосаде боккху цо. КӀезий кӀелхьара даха аьтту боцу леш тӀекхаьччи а, кхин кхерам тӀехӀоьттича а КӀезий ондеевлича дас, нанас шайна йуххе ла Ӏамайо.

Дорцах тилла арахь висна а, цхьаъ ша некъе стагна барзо зиэ до. Барзо стаг вийна а, виъна а, меттигаш дукха йу. Берзалойн арданг тӀеӀоттаелчи царех кӀелхьаравала аьтту боцуш вуьсу стаг карахь герз дацахь.

Оьрсаша чагӀалкхах «Шакал» олу. Барзах тера йу иза, цул дегӀана жима хилар бен башхо йоцуш. Бакъду цӀока берзачул сирла йу цуьнан. Олхазарш, дехкий, моьлкхарчий, кхин йолу садолу хӀумнаш йоу чагӀалкхаша. Таллархо тосавелчи ларво чагӀалкхо, тӀаьхьара дӀа а ца йолуш, ша тоса ца йолуьйтуш. Таллархочо акха котам, бад, я лекъ и тайпа хӀума топ а тоьхна йийчи иза тӀекхачале лачкъайо чагӀалкхо. ЯахӀума чохьйолу тӀоьрмиг таллархочо охьабиллина битчи, чагӀалкхо дӀахьо. УгӀар тамашена ду чагӀалкхан, цкъа жӀалех угӀу иза, тӀаккха бер доьлхуш санна ека.

Цхьогалах оьрсаша «Лиса» олу. Цхьогалаш дуккху а мехкашкахь хуьлуьш ду Европехь, Азехь, Ӏамерикехь. Иштта Генарчу Къилбаседера, Къилбе дозанашка кхаччалц болчу вайн махкахь а ду цхьогалаш. Уьш хуьлу ламанашкахь а, генарцу цанашлахь а, хин тогӀешкахь а, гӀамаран аренашкахь а. Ӏаьмнаш дочу метте а кхочу уьш хин олхазаршна тебаш.

Цхьогал массо а адамашна девзаш экха ду. Иза туьйранашкахь а дуьйцу. Цунах лаьцна кицанаш ду, баснеш йу. Дийцашкахь а, туьйранашкахь а цхьогал хӀиллане, хьекъале гойту.

Таллархоша гобина кӀелхьарадала аьтту боцуш дисна цхьогал. Цхьана агӀор екъчу бацах летта йогуш цӀе хилла. Вукху агӀор догӀуш хи хилла. Кхин даха меттиг боцуш дисчи, хи чу иккхина цхьогал. Цигга дуьхьал хьаьлхина таллархойн жӀаьлеш. Цхьогал хи чуьра хьала а даьлла, дега ца луш, цӀарах чекх иккхина. ЦӀарах чекх а иккхина, ткъех метар дехьа даьлчи таллархошкахьа йуха а хьаьжна, дега а делла, дедда дӀадахна цхьогал.

Адамашна герга гӀорта а даьхьа цхьогал. Шен ка яьллачхула нехан буьн чуьра котам а хьо цо. Ӏаьнан заманчохь, мацделчи, эвла йисте дӀакхиссинчу кхеллешна йуккъехула хьийза иза шена яа хӀума лоьхуш. Цхьогало дехкий а, лаьхьарчий а, моьлкъарчий а, цӀазарчий а, олхазарийн кӀорнеш а, церан тойнеш а, лаьттахь тойна даккха хиъна олхазарш а доу. Наггахь цуьнан аьтту хуьлу къорза-къиг, кхин долу олхазар лаца а. Къорза къийгаш цкъа лаьтта ховшуш, тӀаккха диттан гаьн тӀе ховшуш кхерстачу хенахь текхаш, тебаш царна гун долу герга а доьдий, делла муттуьйтуш, когаш дӀа а хоьций, охьадуьжу цхьогал. Къийгаш цунна го туьйсуш герга гӀурту. БӀаьргаш мала коьртехьа йолу къиг. Циггахькаде катуху цхьогало. ХӀурдан йистошкахула тулгӀеша йуьстахтесна чӀеран кӀорнеш а йоу цхьогало, хьаьъначу хи чуьра чӀара а лоцу. Цо йууш мел йолу хӀума билгалъяьккхичи, цо ца йууш хӀума ян а йуй техьа олий хета. Хасстоьмаш, стоьмаш боу цо.

Цхьогалан дахка ловзош сакъерало. Дехкан Ӏуьрга тӀе лерг а дуьллий, ладугӀу цо. ТӀаккха и меттиг охку. Дахка гучубаьлчи, когаца ирах а кхуьссуш ловзабо, хьалакхоьссанчуьра охьабоггӀушехь дӀакхоллу. И ловзар сахьташкахь дахло цуьнан. Цхьогал цхьана меттехь мотт лоций деха. Яйчу йортахь го туьсу цо ижонна. Лаьттах чу охкий, кечбо цхьогало шен бен. КӀорнешна кӀеда мотт буьллу. Цу чуьра къайлах хьаладала генна дйа шиъ-кхоъ Ӏуьрг доккху цхьогало. Бена чохь кӀур бина и бен ларо таллархо хӀоьттичи, къайлах даьккхинчу Ӏуьргехула арадолий, дӀадоьду цхьогал.

КӀорнеш дуккху а хуьлу цхьогалан, иттанге кхаччалц. ХӀума дукха йоу цара, сиха кхиа а кхуьу. Церан нанна хала хуьлу уьш кхаба. Царна напгӀа латто гӀерташ, садоӀу хан хила а ца хуьлу нанна. Цхьа йоккхо ижо кеа еъчи иза кӀорнешна хьалха а йуьллий, маьлхе а долий охьадуьжу цхьогал. КӀорнеш кхаба гӀерташ ницкъ хуьлий азло иза.

Цхьана тамашийначу озаца йоьху цхьогало шен кӀорнеш шена тӀе. Доьхьала жоп луш изза до кӀорнеша а. КӀорнеш, ловзачу хенахь нанас ларйо. Жимма а кхерам болуш шеко кхоллаелчи нанас хаам а бой, Ӏуьрга чу ловчкъа уьш.

Нагахь санна лартоллачу жӀаьлина шен кӀорн и тӀехьаьдчи оцу жӀаьлина Ӏинткъаш а йой, иза ца кхачийта, жӀаьла шена тӀаьхьа доккху цхьогало Хаза ду цхьогалкӀорнийн ловзар. Нанас ша хӀума цхьа хаза бӀаьргаш а керчош, «гӀигӀ» кхайо цара. Вовшашца ловзар цицига-кӀорн Вовшех тийсало. Вовшийн цӀога, я лерг цхьаъ керча, вуьш цунна тӀе тасало.

КӀорнеш кӀеззиг онда евлачи, барзо санн хьалха деъна олхазар а, жима экха а вовшахд а Ӏамайо нанас. Аьхке чекхйолуш, я гуьйре йолал гӀа лаха Ӏема цхьогалан кӀорнеш.

Цхьогалан дадар чехка ду. Цундела ижонна тӀаьхьа кхуьу иза. Дуккха некъ бало цуьнга. Хи чохь нека дан а хаьа цунна. Дитта тӀе а далало иза. БӀаьрса дика дац цхьогалан. Амма хӀуманах хьожа кхетар а, хӀума хазар а дика ду. Цъьогалан уггаре а луьра мостагӀ борз йу. Берзалой йолчохь цхьогалийн Ӏойла дац.

Цхьогалан цӀокарчий мехала лору. Къаьсттина сира чо болу Ӏаьржа цӀокарчий. И тайпа бос болу цхьогалаш кхобуш а, кхиош а меттигаш йу вайн махкахь. Цхьогал шозза пайдехь лерина ду, цо ялтийна зуламе йолу садолу хӀуманаш йууш, хӀаллакьеш хиларна а, цӀокарчий яларна а. Бакъду, бецан меаш, акха котамаш кхиочу меттехь ларо дезаш доккха къу ду цхьогал. Атта кара Ӏемаш ду и экха.

Чанах оьрсаша «Медведь» олу. Ча инзаре экха хеташ хилла адамашна хьалха заманахь дуьйна схьа. Чанах лаьцна дукха дийцарш, туьйранаш, кицанаш ду. «Ча санна дера» олуш ду халкъо дарвеллачу стагана. Мацъелчи ча дера хуьла.

Малхбузе Европехь кӀезига йисна черчий. Черчий хӀинца а йолуш йу Галицехь а, Балкански ахгӀайритӀехь а, Испани лаьмнашкахь а, Швейцарин цхьацца йолчу меттигашкахь а. Германехь, Англехь черчий йац.

Вайн махкахь черчий дуккха а йу. Яккхийчу хьаннашкахь, лаьмнашкахь еха уьш. йуккъерчу Азехь хьаннаш йоцчу лаьмнашкахь а, Кавказан лаьмнашкахь а йу черчий.

Ча адамашна доьхьал кхеташ меттигаш дукха хуьлу. Кхораш лахьо бахна зударий чано кхерош меттигаш а хилла.

Дечке воьдучу стагана хьуьн чухула боьдучу некъа тӀехь Ӏаш ча гина. «ДӀаяла цигара, сайн гӀуллакхе дӀавахийта со!» олуш хилла стага, цунна адамийн мотт хууш санна. Ча, «ахьа дуьйца- хьаха бацара суна» бохуш санна, шек а йоцуш, гай ьоькхуш Ӏадда Ӏаш хилла. Шена цигахь Ӏен кӀор- ча. Стаг доьхьал кхетчи, ведчи а вала меттиг боцуш, цунна тӀе ца кхеташ, меллаша тӀех а яьлла рчу когаш тӀе ира а хӀутту ча. ИрахӀоьттича за. Хьалхарчу когашца хӀума хьала а оьца, чано. Ча стомма йу, цӀога доца ду цуьнан, бо- партала йу. Цхьана кхерамо меттах ца йок- йисчи меллаша ду чанан болар. Сих-сиха сеца шена напгӀа лоьхуш. Кхин долчу цхьана а хӀу- цунна. Бакъду, цхьа кхерам тӀехӀоьттича, я адаман хьожа кхетчи, мара ирах а бохуьйтий, хьожа йохуш лаьтта иза, корта дӀай-схьай а хьийзош, и хьожа муьлхачу агӀонгахьара схьаеттало хаа гӀерташ. Жимма а шекъялла, таллархо герга гӀертийла хиъчи дӀаэккха ча. Ядар кхисса а луш жимма пурх а йоьрзий ду цуьнан. Амма ведчи тӀаьхьа кхиалур воцуш чехка йоду иза. Шена цкъа топ тоьхчи, шозлагӀа тоха ца кхуьуьйтуш таллархочунна тӀекхета иза. Мел лекха хиларх дечигана тӀе йолу ча, лахарчу гӀодца схьалаца генаш дацахь а. Хи чохь мека дан а хаьа цунна. Мел шуьйра хиларх, неканца хих дехьа а йолу ча. Гурахь ерстича хи чохь кест-кеста луьйчу иза. Гуьйре шелъелла хи тӀехь ша бичи и ша бохабой а луьйчу. Хи чуьра чӀара а лоцу цо. БӀаьррасил а, лерган самол а чӀогӀа ду цуьнан, хьожанца билгалонаш хаар. Мох болчу агӀор стаг цхьа километр генахь хилчи а, хьожа кхета чанна. Стаг гучу а валале цунах къаьхкий яда а йоду. Шена татанаш хезчи уьш цхьана а хьесапе ца хета чанна, ша хьожанца хӀума къасто Ӏемана хиларна.

Ча Ӏай набарна дӀайуьжу, шен бен чохь бӀаьстаяллалц. Шен кога кӀел мотт а хьоькхуш Ӏуьллу иза. Цундела цуьнан коган айраш дуткъало. Хьуьн чохь мохо орамашца бух доккхуш охьатоьхначу диттана кӀелахь а, иза бухдаьккхинчу ор чохь а, йоккхачу дечиган хари чохь а бен а бой йуьжу иза. Ча ара ца ялалуш хари чохь йисна карош меттигаш а хилла. Чоьхьа йолийла готта йоллушехь, гӀоьртина, халла чоьхьаяьлчи хуьлуш ду цунна и. Ишттачу тӀекхаьччи, таллархочунна хала дац ча ен. ТӀе догӀанан хиш Ӏийдалун меттиг ца еза чанна. Цундела дӀайижа кечлуш, тӀехь тхов болу меттиг лоху цо. Наггахь йолчо гӀаш-генаш буха а дохкуш кӀеда мотт буьллу. Наггахь йерг мотт а ца буьллуш, лаьттан цӀенкъи тӀе йуьжу. Ча цхьаъ ша хуьлу хари чохь я кхоьчахьа, бинчу бен чохь. Итта-цхьайтта бутт кхаьчна кӀорнеш елахь, шен кӀорнешца йуьжу иза Ӏаьнна дӀа. Ча Ӏаьнна дӀайижар Ӏаламан хьелашка хьаьжжина ду. Ӏа деха долчохь дукха Ӏуьллу йуьжий, Ӏа доца долчохь кӀезиг Ӏуьллу. Къилбехьа долчу мехкашкахь наггахь йолу ча Ӏаьнна цхьа кӀеззигчу ханна йуьжу. Къилбаседехь ча дукха Ӏуьллу йужий. ХӀунда аьлчи цигахь стомма ло дуьллу, тӀаккха цунна бӀаьста йаллалц даа напгӀа дац. Ижо цуьнга лаца ца ло, ткха даьхни наха шешан божлаш чохь Ӏалашдо. Бенара гӀаьттича, йижна Ӏуьллуш тхьосделла дегӀ хеца долуьйтуш ча егало, лаьтта керча. Бакхду, башха иза йоккхаен хьелаш ца хуьлу цунна бйаьстенан йоьххьехь. Дешна дӀадалаза долу ло. ГӀа далаза йолу хуьн, хьалайалаза буц, боцу хьуьнан стоьмаш…

Къен йелла бежна я дахка, изза бен кхин яа хӀума йоцуш меца лела ча. Цу хенахь дера а хуьлу, тӀеӀоттаелчи кхераме а йу иза.

Аьхка хуьнан стом схьабаьлча гӀадйоьда ча. Ма-дезза даар хуьлу цунна. Цундела ча ерста, тӀаккха цунна Ӏа даккха атта хуьлу. Стен чано кӀорнеш йо. Шина-кхаа баттахь якхайо цо уьш. Ерстича чано 13-19 сантиметр стомма мохь йуьлла бархI пуьнте кхаччалц 120—130 килограмм. Цундела кӀорнеш кийрахь кхио а, уьш кхаба а кхачанан хирхаташ цунна тоьа.

Шиъ я кхоъ наггахь цул сов а хуьла чанан кӀорни. Нана ша йоккха елахь а кӀорнеш кегийра хуьлу. Кхиъна йогӀучу цициган кӀорнел бен ца хуьлу уьш. Иштта кегийра ца хилчи Ӏай шен бенахь уьш кхаба ницкъ хир бацара ненан. Ӏа даккха охьа ма-йижжи и кӀорнеш хилчи хала хир дацара нанна уьш якхо а, йузо а. Шен гӀора эшначу хенахь, Ӏа чекхдолуш йо цо уьш. Цундела уьш кхобуш гӀелло иза. Чан кӀорнеш шелонах чӀогӀа кхоьру. Цундела шайн ненан «кетар» кӀел хьерча уьш. Нанас яьӀна тӀе а хьовзайой дегӀа тӀе къуьйлуш шен Ӏаьнарца йохйо кӀорнеш. КӀорнеш йинчул тӀаьхьа шина баттахь хӀума ца йоу нанас. ХӀетте а мега иза шен кийра йиллина мохь хилар бахьана долуш.

Чан кӀорнеш меллаша кхуьу. Анде евлича нанас шен бенара ловза ара йовлуьйту уьш. Амма Ӏуналла до цо царна. КӀорнеш ловзу вовшийн лергаш а ийзош, вовшех тийсалуш охьатухарех а леташ. ШозлагӀчу шаре яьлчи а нанас доладо царна, шеца охьа а йийшайо. Таллархо, я маьрша стаг тосавелчи нанас «мохь хьокхий» хаам бо кӀорнешка. Ша а, кхерам болчу меттера йодий гена йолу.

Чанан даар дукха ду. Чано буц а йоу, жӀаьли-нускалаш а доу, массо а тайпа хьуьнан стоьмаш а боу, ялта а доу.

Хьарс-хьоча тӀейолий, дитта лестош, шена даа хьечаш эгадо чано. Иштта, бухара кхораш биъна ша яьлчи, кхурана тӀе а йолий генаш лестош кхораш а эгобо. Дитт ластийча охьа ца оьгуш болу стоьмаш, генаш шена тӀе ийзош кег а деш боу цо.

Кхораш дӀабевлича пепнаш а, бӀаьлланган бӀараш а, ножан бӀараш а доу чано. Уьш диъчи ча ерста. Акха никх карийчи и никх а бохабой моз доу чано. Накхарш лелочохь нехан никх бохабой а доу цо моз. Зингатийн барз а бохабой, зингатий а доу цо. Хи йистера тӀулгаш керчош тӀе-к Ӏел а дохуш, цу кӀелара нӀаьний а кхоьбарчий а йоу. Чано нал а йоь, говр а, бежна а йоь. Иштта ницкъ болуш йу иза.

Нелах оьрсаша «Дикий кабан» олу. Муьлххачу а Ӏаламан хьелашца тарлуш Малхбузе Европин а, Кавказан лаьмнийн а хьаннашкахь, генарчу малхбалийн тайгехь а, йуккъерчу Азин, Иранан эрз болчу тогӀешкахь а, Тянь-Шанехь а, альпийски цанашкахь а хуьлуш ду и шатайпа экха. Нелана ца езаш меттиг йу, кӀорга ло дуьллуш йолу Къилбаседе. ХӀунда аьлчи, цунна напгӀа латтош дерг лаьттан тӀоьхлара чкъор ду. Иза гӀорийча а, цунна тӀоьхула стомма ло диллича нал кхин напгӀа доцуш меца йуьсу.

Нал, иза хӀинца цӀахь кхобуш йолчу хьакхарчийн хьалхенах йу. Нелан гӀиллакхаш цӀахь кхобучу хьакхичух тера ду: чехка болар а, уьш масех цхьана а йолуш борз тӀегӀоьртича цунна майрра доьхьал хӀоттар а.

Нал — ницкъ болуш экха ду. Шен деза дегӀ каде леладо цо, лохачу чӀогӀачу, когаш тӀехь. Шена новкъарло ян герга гӀоьртанчу мостагӀчунна каде тӀекхета иза. Буьрса экха шена зене дала тӀедирзича цунна доьхоьал а хӀоттало. Къеначу нелана кхераме доц цхьа а тайпа буьрса экха, цхьа цӀоькъалом доцург. Иштта адам а ду цунна къераме. Оццул ницкъ болуш долу и экха адамо доь герз тухий. Цуьнгара ницкъ, каде хилар, I4 сантиметр, урс санна ира кӀомсарш хилар дика хаьа барзана а, чана а.

Нал адамах чӀогӀа кхоьру. Бакъду, чов хилла нал таллархочунна тӀекхета. Кхин яха меттиг боцуш йисчи а йо цо адамана доьхьало. ЦӀеххьана кӀомсар а тухуш тӀеэккха иза. Шайн-шайн реманаш хуьлу оцу акхаройн, шайна хьалхаяьлла боьрша нал а, тӀаьхьахӀиттина кӀорнеш а йолуш. Боьрша йоккха нал ша къаьстана лела хьаннашкахь. Стенаш оре йогӀучу хенахь реманах схьакхета боьрша нал. Царна йуккъера кегийранаш лелхайо цо. Стенаш оре лаьцначул тӀаьхьа йуха а дӀакъаста боьрша нал. Иза дӀаяхчи йуха реманах схьакхета цо дӀакъахкийнарш. Наноша херсеш йичи ондеевлла боьршанаш цхьацца йолий кхерста йолало.

Яхка герга яхчи стечу нело лаьттах ор а доккхий шена бен бо, буц а кхин йолу кӀеда хӀума а буха а йуьллуш. Херсеш шена тӀаьхьа хӀиттина йуьйлайаллалц оцу бен чохь хан йоккху цо. Нанас чӀогӀа дола до шен херсешна. Иштта къасттина болу доьзалаш цхьана а кхетий йуха а тохара санна рема йо цара. Оре йогӀучу хенахь боьршачу неларчашна йуккъехь боккха тӀом хуьлу. Вовшийн цоьстур яра цара вортан тӀера дуьйна гӀода йуккхе кхаччалц чохчам йиллачи санна, кӀомсар дӀа ца леташ стомма неI дацахьара. Иза хилар бахьана долуш кӀелхьарайовлу уьш Ӏожаллех. Бакъду даръелла леттачу церан накхош цистина аьрснаш хуьлу. Ноябрехь, декабрехь стенаш оре йогӀучу хенахь, тӀамана кечлуш санна стамло церан и «аьчкан» ботт.

Кхерам боцчу меттехь парггӀат йуьйлалой лела неларчий, кортош охьа а охкадой, латта охкуш, бецан орамаш дууш яжа а ежаш. ТӀуьнчу меттехь хоттала а Ӏам чу а керча уьш. Цхьана хӀуманах кхерам болуш шеко кхоллаелчи муцӀар ирах а йохуьйтий хьожа яха хӀутту нал. Цо «хуьр-р-р-рйук» аьлла мохь тоьхчи, рема ежачуьра соца, цӀеххьана гулло уьш наной шешан херсешца йуккъехь а йуьтуш, боьршаниш гондахьа а хӀуьттуш. Нагахь санна таллархой герга гӀерташ белахь, цӀеххьана дӀалелха уьш бекъа эрз, декъа гӀаш, синтарш кегдеш, чехка дур оьций, уггаре а луьстачу хьаннашна, коьллашна йуккъехула каде чекхлелхаш оьрнашна, тоьлгашна тӀех лелхаш.

Нал шена кхерам болчу меттехь чӀогӀа ларло. Адамаш дӀай, схьай лелачу некъах тӀех яла дага деъчи муцӀар ирах а йохуьйтий хӀаваъ чууьйзуш хьожа йохуш лаьтта иза. Цхьа шеко йолуш хӀума тосаделчи, хьоршам тоьхчи санна тарса а терсий «тӀап» олий йов иза. Оццала каде ду цуьнан дӀаэккхар. Диттан га кагдичи а, цхьакӀеззиг даьллачу татанах кхералой йоду нал. Оццулла само йолуш экха ду иза. Шен кегийрачу бӀаьргашца нелана са дика ца го. Бакъду, хьожанций, лергийн самонций кхастало цуьнга шена кхерамехь дерг, доцург. Неларчий буьйсанна йуьйлалой лела. Дийнахь садоӀуш йийшина Ӏохку уьш, адам я экха тӀекхачалур доцчу меттехь.

Латта охкуш ор а доккхий цу чу кӀеда мотт а буьллий, охьайуьйшу уьш. И мотт, вай лакхахь ма-аллара, декъачу гӀах, бацах, эрзах буьллу цара. Акха Ӏежаш, хьаьрса хьечаш, кхораш, стеш хуьлучу хенахь оцу стоьмийн хьаннашкхь еха уьш. Ло диллича эрзан тогӀешка охьайогӀу.

Неларчаша йууш дуккху а тайпа хӀума йу: соьналлаш, бецан орамаш картолаш, хьаьжкӀаш, хьуьнан бӀараш, массо а тайпа хасстоьмаш, стоьмаш, садолу хӀуманаш, нӀаьний, моьлкъарчий, лаьхьарчий, олхазарийн тойнеш, хӀоьаш, кӀорнеш.

Ялташна, хасстоьмашна буьйсанна тӀе лета уьш. Царна чӀогӀа зиэ а до. ЗӀоьмалгах ца кхоьру уьш. Я татанах а ца кхерало. Гондахьа керт йичи а кхочу уьш ялташна тӀе. Керта бухахула охкуш Ӏуьрг а доккхий чекхйовлу уьш. Йийначу нелан жижиг доу хьакха йууш болчара. ЦӀоканах мачийн айраш, доьхкарш до. Цуьнан кхесах шотканаш йо. Нелан херсеш къорза хуьлу, букъа бохалла Ӏаьржа моханаш а йолуш. Каде хуьлу уьш. Шешан йуткъийчу, амма чӀогӀачу настарш тӀехь, ловзуш, леккха хьала а кхиссалуш.

Доккхачу акха цицигах оьрсаша «Рысь» олу. Кавказехь наггахь бен тосалуш дац иза. Доца дегӀ а долуш экха ду иза. ЦӀога хадийчи санна доца ду цуьнан. ДегӀан дохалла 80-100 см. ЦӀога 20-30 см. Шина а агӀор беснеш тӀехь маж йу цуьнан. Лергаш тӀехь ирах дахана чоьш ду, маӀаш санна хеталуш. ТӀера чо беха а луьста а бу цуьнан. Мехка тесчи санна а хеташ овкъаран басахь ду иза. ЧукӀело жимма сирла йу. Жимма Ӏаьржа тӀедарчи ду цуьнан букъ тӀехь а хенаш тӀехь а. Вайн Кавказан лаьмнашкахь, хьаннийн аьрцнашкахь, хин тогӀешкахь хуьлуш ду акха цициг.

Ижонна таллар буьйсанна ду акхачу цициган. Дийнахь дӀалечкъа иза диттийн баххьашкахь тӀулгийн чхернашкахь, боьрнашкахь. Вуно атта дитта тӀе хьаладолу иза. Цо олхазарш а, дехкий а доу. Оре дар февраль баттахь ду. КӀорни 2-3 йо. Пхеана тӀе кхаччалц еш меттиг а хуьлу. КӀорнеш йинчу хенахь са ца гуш бӀаьрзе хуьлу. БӀаьраса I2-чу дийнахь догӀу царна, Дас а нанас а до царна дола. Шина шарахь кхуьу кӀорнеш. Акха цициг лечкъана лелаш ду.

Ӏаьса а, Марта а, Гиха а хиш схьадолучохь а ЧӀаьнти-Органехь а, Хахалга, КӀериго, МӀайста лаьмнашкахь а хуьлуш ду акха цицигаш.

Оьрсаша хьуьнан акха цицигах «Лесной кот» олу. ЦӀахь кхобучу цицигах тера ду иза. Амма цулла жимма онда ду. ДегӀан дохалла 50-75 см. ЦӀога 25-35 см. ТӀера цӀока кӀеда а, чо луьста болуш а йу. ЦӀога томма а, месала а ду. Лергаш а вайн цӀерачу цициган санна ду цуьнан. Бос, жимма мекха лаьцчи санна, сира бу. Накха а, чукъело а хьаьрса йу. Пурхалхьа букъа тӀехь а, агӀонца а моханаш йу. Цуьнан деха, мокха и томмагӀнаш хедда ду. Корта а и томмагӀнаш хӀиттина къорза бу цуьнан. ЦӀоганна тӀехь мокха чӀагӀарш йу. ЦӀоганан йоьхьиг Ӏаьржа йу цуьнан.

Вайн Кавказан ламанан хьаннашкахь хуьлаш ду и акха цицигаш. Цхьаъ ша лела цициг. Дийнахь лечкъий Ӏа акха цициг дечиган хари чохь тӀулган бердашкахь, оьрнашкахь мохо охьатоьхначу диттан орамашна кӀел. Цуьнан даар коьртачу декъана олхазарш, дехкий ду. Кхин йолу садолу хӀумнаш а йоу цо. Оре дар февраль-март баттахь ду. Исс кӀирнах лела иза пхора. Къорнеш апрель-май баттахь йо. КӀорнешна саго 10-12 де даьлчи. Бен хари чохь я тӀулгийн херонашкахь бо цициго. Веданан а, Шелан а, Шуьйта а Ачхой-Мартанан а районашкарчу хьаннашкахь хуьлу и акха цицигаш.

Оьрсаша а «Камышовый кот» олу эрзашкарчу цицигах. Акха цициг ду иза а. Когаш тӀехь жимма лекхо ду иза. ДегӀан дохалла 50-90 см. ЦӀога 20-30 см. Лергаш тӀехь чо бу ирах бахана. ДегӀа тӀехь морсо чо бу. Бос можо-мокха бу. ДегӀ лахара сирло ду, букъ мокха бу. Букъа тӀехула таьӀно мокха сизаш ду. Уьш хуьлу меттиг: Къилбехьара Ази, Афганистан, Иран, йуккъера Ази, Гергара Малхбале, Африкин цхьана декъехь, Малхбале Закавказехь Копет-Дагахь, Мургабски оазисашкахь, Вахшу, Пянджу, Аму-Дарья,Сыр-Дарья лахенашкахь. Вайн республикерчу Шелковской районехь хуьлуш ду и тайпа цицигаш. Церан лелар буькъчу эрзашлахь, коьллин кондаршлахь бецийн, шочан тоьлгашкахь, хӀурдан йистошца, хин тогӀешкахь ду.

Ижо буьйсанна лоха цара. Дийнахь а лела уьш ижонна тебаш. Акха нӀаьнеш, котамаш, акха бедаш, гӀезаш, лекъаш кхин долу олхазарш доу цара. Олхазарийн тойнеш а дохадо, кӀорнеш а йоу. Боларахь лела иза долалой. Дечиг тӀе хьала а долу. Ша ор даккхар кӀезиг хуьлу цуьнан. Цхьогалан, кхин долчу экхано дӀатесна бен схьалоцу цо. Январь-март баттахь оре догӀу иза. КӀорнеш апрелехь-ийунехь йо. КӀорнеш 2-I0 хуьлу.

Пхьагалах оьрсаша «Заяц» олу. Пхьагална дукха еза куллан кондарш, ялтийн аренаш, бецан тогӀеш, ирзеш долу меттигаш. Дийнахь йуьжий Ӏуьллу иза, буьйсанна ежа. Цуьнан йижар само йолуш ду. Пхьагал санна «стешха» аьлла ду оьрсийн кица. Стешха экха ду иза. Пхьагал ядаро бен цхьана а мостагӀчух кӀелхьара ца йокху. Цуьнан мостагӀий дукха бу: берзалой, цхьогалаш, чагӀалкхаш, акха цицигаш, аьрзунаш, куьйранаш, гӀиргӀанаш. Адам а ду цунна кхерамехь. Таллархой жӀаьлешца тӀаьхьабовлу цунна. Даа жижиг а, куй бан цӀока а шиъ пайда цунах хиларна. Буьйсанна едчи а кӀелхьара ца йолуьйту пхьагал луьрчу олхазарша. Кхин долчу акхарошна я де, я буьйса маьрша хуьлу. Синтем боллуш набйо цара шешан баннашкахь я тоьланашкахь. Ткъа пхьагал я буса а, я дийнахь а синтем болуш йац. Бакъду, цхьа корматалла йу пхьагалан, шена кхерам белахь а, боцахь а хаьа цунна. Таллархо шен жӀаьлешца лорах тӀаьхьа ваьлчи йоду иза. Маьрша стаг йуххехула тӀехволуш Ӏадда йуьжий Ӏуьллу. Варданца я машинашца дӀа-схьа лелачу адамех а шена кхерам боцийла хаьа цунна. Буьйсанна йуьрта цу а йогӀий нехан керташкахь ежаш лела пхьагал.

Мелла а адамаш дехачу меттигашна герга гӀерташ ду пхьагалийн дахар. Хасстоьмаш бийна меттигаш еза царна. Адамаш дехачу меттехь царна кхераме долу акхарой, масала, берзалой, кӀезиг хуьла. Къона беш кхиочу меттехь пхьагалаша стоьмийн дитташна зенаш до. Чкъор дууш стоьмийн гӀад дожу цара.

Пхьагал сиха деба. Шарахь кхузза, доьазза ехка иза. ХӀора моссазза ехка пхиъ я ялх, я ворхI кӀорни йо цо. Нанас кӀезиг терго йо кӀорнийн. Уггар атталла бен а, я буха биллина бецан мотт а ца хуьлу церан. Йина дукха хан йоцуш, кегийра кӀорнеш вовшех а хьаьрчий Ӏохкуш карайо. КӀезиг тосало царна йуххехь нан. КӀорнеш якха а йой царна йуххера дӀайоьду иза. Жимма ондеевлича йуьйлало кӀорнеш. Якхо хан хилчи, нанна уьш церан лорах карайо. Шина, кхаа дийнахь цкъа бен ца якхайо нанас шен кӀорнеш. Шура дукха хьена йу цуьнан. Цундела кӀорнийн кийрахь налха а хуьлий лаьтта иза. Цунах шина, кхаа дийнахь кхачо хуьлу кӀорнешна. Кхузза якхийчи, исс-итт дийнахь, дӀатосу нанас шен кӀорнеш.

Цхьана а экхана хьожа ца кхета кӀорнех. Оцца башхоно ларйо уьш акхаройх. Муьлхха а экха тилкхаздаьлла тӀе ца Ӏоттаделчи кхерам бац царна. Ешшехь сагуш а, тӀехь чо болуш а хуьлу пхьагалан кӀорнеш. Кегийра йолуш адамах ца кхоьру пхьагалан кӀорнеш. КараӀеминчу пхьагало жӀалийца гергарло а тосу. Цуьнца цхьана кедара хӀума а йоу, дижна Ӏуьллучу жӀаьлин коьрта тӀехь хьалхарчу когашца вота а туху пхьагало.

Оьрсаша кӀайчу пхьагалах «Заяц-беляк» олу.

Вукху пхьагалах къасто цхьа а кхин тайпа башхонаш йац кӀайчу пхьагалан Ӏай бос хийцалуш кӀайялар бен.

Ло диллинчу хенахь акхаройх ларъялан аьтту беш ду цуьнан кӀайн духар. Амма ло доцчу хенахь оханаш тӀехь а, шерачу арахь а, мел генара а гуш хуьлу иза. Ӏай хьаннашкахь хуьлу кӀайн-пхьагал дукхах йолчу хенахь. Аьхка вукху пхьагална санна аренца меттигаш еза цунна синтарш долу хин бердан йистош, эрз болу тогӀеш, ирзош, диттийн кондарш.

Вайн Союзехь Европин дакъошкахь къилбехьа Киевски областе кхаччалц а, Азехь Къилбехьа Казахстане кхаччалц а, Малхбалехьа Камчатке, Сахалине кхаччалц а долчу мехкашкахь хуьлуш йу кӀайн пхьагалаш. Шаш бечу океанан бердаш тӀе кхаччалц йолчу меттигашкахь а хуьлу уьш. Яжа меттигаш хоьржуш, цкъа цанен аренашкахула лела уьш, тӀаккха ялтийн аренашкахула кхерста. Стоьмийн бошмашкахь а, хесашкахь а ежа уьш.

Диттийн гӀа дужучу хенахь хьуьн чуьра арайовлу кӀайн пхьагалаш. Кхин бахьана дац цу хенахь цара хьун тесна йитар, охьаоьгучу гӀан татанех кхерар бен. Охьадоьжначу гӀан патаршлахь олхазарша садолу хӀуманаш лоьхуш деш долу «шах-шах» а тоьа царна кхераяла.

КӀайчу пхьагалан яжар а ду, вукхуьнан санна садайчи а, буьйсанан цхьана декъехь а. Ткъа, беттан сих сахиллалц ежа иза. Важа пхьагал санна шарахь кхузза-доьазза ехка иза. Вукхо санна хӀора моссазза ехка пхиъ-ялх я ворхI кӀорни йо цо. Уьш Ӏалаш яр а, уьш йузор а, кхиор а вукхуьнан санна ду. Цхьа башхо йу кӀайчу пхьагалан дахарехь. Къилбаседехь I метр кӀорга лайх чу йоьлхий баннаш до цара. 1-2 метр латта охкуш лаьттах баннаш а доху…

Оьрсаша лаьттан пхьагалах «Тушканчик» ола. Жима экха ду иза. Лергаш доцийра а, кегийра а ду цуьнан. Лергаш дӀай-схьай саттадо цо. ТӀаьхьара ши ког беха а, ницкъ болуш а бу. Хьалхара ши ког боца бу. ЦӀога деха ду лаьттан пхьагала, боьххье месала кӀайн кӀуж а болуш. Дийнахь шен бенахь Ӏа иза. Бен лаьттах боккху цо. Буьйсана яжа арайолу иза. Бецан орамаш а, ялта а доу цо, буц а йоу. Болар шен тӀаьхьарчу шина кога тӀехь кхиссалуш до цо. НогӀийн махкахь дукха хуьлу уьш.

Тарсалах оьрсаша «Белка» олу. Тарсал массанхьа а дойзаш ду. Туьйранахь а дукха меттигаш йу тарсал хьахош. Каде а, хаза а ду иза. Диттан гаьннаш тӀоьхула цуьнан лелар йоккха исбаьхьалла йолуш ду^[1].

Тарсалаш ехаш меттигаш дукха йу. Полярни гонашкара, къилбехьа, Испани а, Желтойчоь а кхаччалц долчу мехкашкахь уьлу уьш. Вайн Советски Союзехь, Малхбузехьа Ӏаьржачу хӀурда тӀе кхаччалц а, малхбалехьа Самаре, Свердловске кхаччалц а, къилбехьа агӀор Алтайхь а. Вайн Кавказан лаьмнашца йолчу хьаннашкахь а, Кореехь а, Японехь а хуьлу уьш.

Тарсалан цӀокарчий, муьлххачу а кхечу акхаройчел а, механа еза йу. Тарсалаш дитташна тӀехь деха. Амма лаьтта охьа диссар а кӀезиг дац церан. Лаьтта охьа а эккхий, додий кхечу дечиг тӀе хьаладолу тарсал. Лаьттахь яа хӀума а лоху цо. Къайлах адам, я экха тергалдо цо. Шена тӀаьхьа ваьллачух къехкаш диттан гена тӀоьхула боьххье кхаччалц хьаладолу иза. Кхин дӀа даха меттиг йоцуш дисчи кхоссалой кхечу дечиган гаьннаш тӀе долу тарсал, я, лаьтта охьа а эккхий, додий хьалха тӀе нисъеллачу дечиган гӀода тӀоьхула хьаладоду.

Тарсалаш цхьана меттера кхоьчахьа дӀакхелха. Кхелхана дӀаяхар лаьттахула хуьлу церан, яккхийра реманаш цхьана а кхетий. И рема доьхьал нисъеллачу йуьртах а, гӀалех а чекхйолу. Церан дӀай-схьай кхалхар гурахь хуьла. Ӏа буьрса догӀург хиларан цхьацца билгалонаш тосало царна. Яа хӀума йоцуш шаьш меца йуьсург хиларх къаьхкий кхелха уьш кхоьчахьа дӀа. Шерачу аренашкахула дӀа кхелхаш доккха зе хуьлу царна.

Дитта тӀехь йолчу хенахь царна тӀекхача аьтту боцуш хиллачу акхароша доу уьш. Масала, берзалоша, цхьогалаша, дингаташа, оьпарчаша, олхазарша. Шаьш дӀакхелханчу меттехь ялх-ворхI ша доккху цара. ТӀаккха цигара, шаьш хиллачу йуха кхелха.

Тарсалийн дебар сиха хуьлу. ДӀа-схьа кхелхаш хӀаллакьхилар меттахӀутту церан, сиха дебар бахьана долуш. Цхьана аьхка шозза хуьлу церан дохкана. КӀорнеш кхаанни тӀера иттанне тӀе кхаччалц йо. Баннаш дечиган Ӏеханах до цара, гондахьа гӀаш, синтарш а дохкуш. Бен бухара кӀадбеш тарсалийн чоьш а хуьлу. Дечагийн хареш чохь а до цара баннаш.

Тарсалийн коьрта кхача бу: хьуьнан бӀараш, стоьмаш, стоьмийн хӀуш, олхазарийн хӀоьаш, цӀазамаш, жӀаьлин-нускалш. Ӏаьнна дӀаӀалашдо цара бӀараш а, кхин тайпа кхачанан сурсаташ а.

Оьпанах оьрсаша «Хомяк» олу. Ялтийн аренашкахь, нехан хьаьжкӀаш йуьйчу керташкахь а хуьлуш йу оьпарчий. Оьпа билгал йу чукӀело а, лога кӀелхьара а Ӏаьржачу босахь хиларна. Букх хьаьрса бу цуьнан. Лерган яххаш, беснеш кӀайн йу. ТӀехьажарехь стомма а, партала а хетало иза. Амма иза партала йац, каде йу. Ялташна доккха зе до оьпарчаша. ОьгӀазе а, майра леташ а йу оьпа. Лата адамана доьхьал а йолу иза. ОьгӀазе дарлой, шок а етташ, цӀийза а цӀийзаш тӀекхета иза стагана. ЖӀаьла доьхьал нисделчи цунна хьалха тӀе а кхетий, и кхера а дой, йолу оьпа кӀелхьара. ТӀекхетий цергаш чӀогӀа йухку цо. Уьш дӀа-схьа ца йохуш, цергаш йоьхканчуьра дилх цосту.

Адамах къахкаш йац оьпа. Мелхо а уьш дехачу меттехьа герга гӀерта иза.

Оьпа ялта диъна ца Ӏа. Цхьа пунт хиллал ялта Ӏай даа тӀаьхьалонна дӀахьулдо цо лаьтта бухахь. Шена чохь Ӏен бен баьккхина ца Ӏеш йиъ-пхиъ чоь кечйо цо. Ялта чудухкуш «амбар», йуьжу мотт, хӀума йуу чоь, нехаш дӀакхуьссийла, хьоштагӀа. Багахь доьлашна йуххехь 50 грамм ялта хьо цо. Цхьа кийла ялта ӀаӀош 20-зза дӀай-схьай йоьду иза. Цхьа пунт ялта тӀаьхьалонна дӀадерзош 320-за ялташ дийначу уьрда тӀе хьала а йолу, йуха Ӏуьргах чу а йоьду иза. Ши метар кӀорга охка ца латта. Цо аьхъканчу Ӏуьрган дохалла йиъ метар, ах метар хуьлу. Оццулла чӀогӀа болх бан дуккху а хан еза цунна. Шена лиъчи чехка охку цо латта. Яьшки чу йоьллина оьпа, и а хадийна, пена кӀелхулацхьаметар, ах метар деха Ӏуьрг а даьккхина, дӀаяханера цхьана буьйсанна. Оьпанан бен шина агӀор чекхболуш хуьлу. Цхьанахьаша раз чуйоьдийла йокку цо. Вукхазхьашхула нисса хьалайолийла йо. Къоначара чуйоьдийла цхьаъ бен ца йо.

Ӏай йийшина Ӏохку оьпарчий. Бакъду, массо а хенахь ца йо цара наб. ХӀума яа самайовлу уьш. Ӏай наггахь бенара хьала а йолу оьпа, довхо де деъчи. Оьпа гурахь кхин долу акхарой санна чӀогӀа ца ерста. Цундела йууш хӀума а йоцуш Ӏа даккха гӀора ца хуьлу цуьнан. Дехкаша санна Ӏай напгӀа лаха корматалла йац оьпанан. Ша тӀаьхьалонна гулдина ялта доу цо Ӏай. Оьпано садолу хӀумнаш а йоу. Жима а, доккха а экха дац оьпаночул дукха кӀорнеш еш. Йейтта а, пхийтта а, берхӀитта а кӀорни йо цо цкъа йехкаш. Ши кӀира кхаьччи кӀорнеша шайна къаьс-къаьстана, лаьттах охкуш, баннаш до.

Хаьштигах оьрсаша «Выдра» олу. Деха дегӀ а долуш, стомма гӀорта а йолуш, боцийра когаш а болуш, деха цӀога а долуш жима экха ду иза. ДегӀан дохалла 70-75 см, цӀоганан дохалла 50 см. Корта воьда бу цуьнан. Лергаш халла бен гуш дац. ПӀелгашна йуккъехь пардош ду. Хи чохь нека дан аьтту бо цара. БукътӀера цӀока таьӀночу албасахь йу, чукӀело сирла йу цуьнан.

Вайн Къилбаседа Кавказехь а, Закавказехь а, Малхбузехьа Иранехь а хуьлуш ду уьш. Церан дахар ламанан хишца, чалхаш йолчу меттехь, Теркан йистошца ду. Адамех къахкаш а, ларлуш а экха ду иза. Буьйсанна чӀарх аьлла лела иза. Дийнахь а лоха ца ижу. Хи чохь нека дан хаьа цунна. Хи буха лечкъана дуккху а даллало иза. Лаьттахула лелар меллаша а, партала а ду цуьнан.

ЧӀерий а, пхьидаш а, хица хуьлуш йолу садолу хӀумнаш а йоу цо. Бердах Ӏуьргаш а дохуш до цара баннаш. Хи йисттера дуьйна бердаца хьала доккху цо лаьттах Ӏуьрг. Бен бечу меттехь мох кхетийта а, садоӀа а меттиг йоккху цо. Ши шо даьлчи кхуьу цуьнан кӀорнеш. Ӏа доьлчи оре догӀу уьш. Шина шарахь цкъа йо цара кӀорнеш 2-3. Цхаьна шарахь Ӏалашйо уьш нанас а, дас а.

Хинан хаьштигаш долу меттигаш билгалъевлла йу. Масала: Мартан хица а, Бумматал лакххьа ЦӀиэчу Акка кхаччалц, Ӏаьсца а, Органца а, Каргалинскехь саьнгарш яьхна хиш долчу меттигашкахь а.

Дингатах нохчаша «цӀецайоккхург» олу. «Дингат» аьлла цуьнан цӀе яьккхича иза кертара дӀайоьда олуш ду. Цундела иза кертара дӀа ца яхийта «кхобу» цуьнан цӀе. Иза кертахь хилар пайдехь хета адамашна. ХӀунда аьлча, цо мукадехкий а, дехкий а хӀаллакдо. Оьрсаша дингатах «Ласка» олу. Иза дехо дуткъа дегӀ а долуш, дехках тера жима экха ду. Луьстта ира цергаш йу цуьнан. Кегийра кхоьлина бӀаьргаш ду. Ша дайанчу дехкийн хье боу цо . Хье биъна дуьзчи а цаӀеш дехкий дойу цо, шена тӀаьхьало еш. Кхин дахка ца карош ша мацделчи йуха догӀу иза, ша тӀаьхьалонна дитначу дехкашна тӀе. Цуьнан садоӀуш хан ян а йац. Буса а, дийнахь а толлу цо дехкашна. Цхьана дийнахь бусий 10-15 дахка боу цо ша оццулла жима доллушехь. Хаддаза уьдуш леларо мацдо иза. Цундела сих-сиха доу цо и пхьор. Герггарчу хьесапехь 2-3 эзар дахка боь цо цхьана шарахь. ГӀодмин такхорана кӀелахь карийна 450 дахка. Дингато дойуш гулдина хилла уьш. Дингат керта кхаьчначу меттехь дехкийн хӀу дов. Цхьанхьара ша уьш хӀаллакдича кхоьчахьа дехкий долчу дӀадоьду и жима экха. ХӀусам дехкашкара схьайоккху дингато. Дехкан Ӏуьрг шор а дой, цу чохь шена кӀеда мотт буьллу цо екъачу бецах я ша дайанчу дехкийн цӀокарчех.

Кхоъ, йиъ, иссанна тӀекхаччалц хуьлу дингатан кӀорни. Цо кӀорнеш шарахь моссазза йо хууш дац. Шеран цхьана заманчохь ца йо цо уьш. Ӏаьнан а, аьхкенан а, бӀаьстенан а, гуьйренан а, муьлххачу а баттахь карош хуьлу цуьнан кегийра кӀорнеш. Дингато бецан меъ а, лекъ а, кхин долу олхазар а доь гӀортантӀера цӀий лела пха а хадабой. ГӀиргӀано мӀарашца катоьхна дадийчи, шен и гӀорта яхъеш, дӀакхевдина цуьнан лаг а хадийна дингат цуьнца охьадоьжна меттигаш а хилла.

Цхьана таллархочунна пхьагал уьдуш, готуьйсуш, кхиссалуш карзахъяьлла гина. Цецваьлла иза пхьагало лелочух. Дукха хан ялале пхьагал йоьжна. Таллархо, когаш а хьоькхуш леш йоллучу пхьагална тӀевахча, цунна йуххера дӀаедда дингат. Цо логах а тасаелла лаг цоьстуш холчу хӀоттийна хилла пхьагал. Дехкал бен доццушехь иштта шел йоккхачунна а кхераме экха ду иза.

Адамашна зиэделла хилла буьйсанна божли чохь говро мийраш бетташ, синтем байна деш дерг. Ӏуьйранна хьацар а долий, гӀеллой карош хилла говр. «ГӀам ду цунна и ницкъ беш дерг» олуш хилла говр йолчу дас.

Иштта говро сагатдеш хезчи, фонарь а буйнахь чувахча, говр йолчу дена говран кхесса йуккъера хьала а яьлла дӀайоьдуш гина дингат. Иза кхеса йуккъе яьлланчу меттехь, вортанах хьаладевлла цӀийн тӀадамаш гина говр йолчу дена. Говран синтем байна корзахъялар лаа ца хилла.

Зунах оьрсаша «Еж» олу. Цунна дукхаеза бошмаш, хьаннийн йистош, дечагийн кондарш. Зуно бен бо дечиган хари чохь, дечигийн кондаршлахь, кхеллешна йуккъехь, гӀан патаршлахь, коьллийн керта кӀел, я къухашлахь таьӀначу меттехь. Буха кӀеда мотт буьллу цо, екъа буц, гӀаш, иштта кхин йолу кӀеда хӀума буха а тосуш.

Зуно кхаанна тӀера бархӀанна тӀекхаччалц кӀорнеш йо. Зунан кӀорнеш ирча хуьла, са а ца гуш, тӀехь чо а боцуш, ерзина. Нилхха кӀайн, кӀеда кӀохцалий хуьлу цунна тӀехь. Шен бен цхьанна тосабелчи кӀорнеш кхоьчахьа дӀахьо зуно. КӀорнеш дукха ца Ӏа шайн ненаца. Ши бутт кхаьччи шаьш йовлий йуьйлало уьш. Ӏаьнна кечам бан ца хууш Ӏай ледарчу хьелашкахь йуьсу кӀорнеш. Цундела уьш дукхах ерш шелонна ле. Шийла Ӏа деъчи яккхийрнаш а ле шелонна, Ӏаьнна чукъовлаелла йацахь.

БӀаьста, Ӏаьнан хӀусамера арайолий, йолало зу, шелонаш дӀаевллачул тӀаьхьа. Итт градус йовхо хиллалц бенахь йижина Ӏуьллу зу.

Дийнахь, малхехь йох а луш йижна Ӏуьллу зу, буьйсанна ижу лохуш йолало. Ижо лахар бен гондхьа долчуьнан бала кхочуш йац иза. БӀаьраса дика дац цуьнан. Меттах а ца вуьйлуш Ӏадда лаьтташ волчу стагана когаш кӀел схьайолу иза. Шен и муцӀар когарчу мачех дӀаӀоттаелчи хьоршам а тухий, муцӀар кӀел а хьош, дӀахьаьрчий кӀохцалийн уьйриг хуьлу. Вист а ца хуьлуш стаг Ӏадда сецчи йуха а йолало иза. Толлачу хенахь нисса дӀайоьду зу шена хьалха нисъелл-еллачу хӀуманах хьожа а йоккхуш, яй йорт а етташ. Зуно садолу хӀумнаш йоу, кхаьсттина чхьаьвригаш. Текхарг а, моьлкъа а боу цо лаца ка яьлчи. Текхарг шех лата доьхьалбаьлчи, иза кхеро, ша лаьттачохь кхисса а луш, маторо санна, гӀовгӀа йо цо. ТӀаккха иза дӀаболалушшехь, катухий, цӀога схьалоцу. ДегӀ зунна тӀе детташ, кӀохцалий Ӏитталуш текхарг ле. КӀохцалах хӀума хьакхаелчи кхоссало зу. Буьйсанна къаьсттина оьгӀазе хуьлу иза, лата доьхьал а уьдуш.

Акхачу старах оьрсаша «Зубр» олу. Акха сту онда бу доккха дегӀ а долуш; боккха корта а болуш. ДегӀан дохалла 300 см йу. Мунда йолчохь локхалла 185—200 см. Цхьа тонн гергга йу цуьнан йозалла. Мунда, кӀесаран кӀог тӀера букъа йуккъе кхаччалц, хьаьвзина еха а, лекха а йу цуьнан. ТӀаьхьарчу когийн голош тӀекхаччалц бен кхин деха дац цуьнан цӀога. ЧӀениг кӀелара дуьйна гӀода йуккхе кхаччалц беха а, хьалхарчу когийн голаша тӀекхаччалц охьабеъна а бу цуьнан накха. Коьртан туьтан тӀехь а, хьаьжайуккъехь а, гӀортан тӀехь а, хьалхарчу некха тӀехь а луьста а, беха а, хьийзина а чо бу цунна. Вукхузхьа дегӀа тӀехь лоха а, морса а чо бу. Стеран а; аьттан а бухера томма а, йоцийра а, ира а маӀаш йу. Ӏай бос жимма цӀелла етталуш моккха бу. Аьхка хьаьрса бос оьцу цо.

Акха стерчий а, акха хьелий а Ставропольский крайхь а, Краснодарский крайхь а, ГӀебартойн, Балкарийн махкахь а, вайн Нохч-ГӀалгӀайн махкахь а ду. Ахка бежнаш лам чохь хьаннашкахь деха. Тобанаш йой лела уьш, шайн-шайн доьзаш а болуш, 15 а, 20 а корта хуьлу цхьана гӀеранахь. Аьхкенан заманчохь Ӏуьйранна а, сарахь а дежа уьш. Ӏай дийнахь дежа. Буц а, диттийн гӀаш а, дечагийн чкъоьрнаш а дууш дежа уьш. Августехь-сентябрехь оре догӀу. Май-ийунь баттахь эсий до цара. Эса цхьацца до. Шиъ эса деш меттиг а хуьлу. Шина шарахь цхьа эса до атто. Цхьана шарахь эса дичи, вукху шарахь Ӏахара лела етт.

Вайн республикехь 40 сов бен дац акха бежнаш.

Акхачу газанах оьрсаша «Дикая коза» олу. Боьршачу вай «бож» олу, оьрсаша «Тур» олу. Лекхачу ламанан даккъашкахь, тӀулган, мокхазан бердашца инзаречу меттигашкахула лела иза. Адам цецдаллал каде йуссу бож ламанан даккхашкара охьа чу. Шен берг дӀатассал меттиг хилчахьана тоьа цунна лекхачу бердаца кхиссалуш хьала тӀе яла а, охьа чу йосса а.

Акхачу газанан кӀорнеш а хуьлу иштта каде. Газанан кӀорнех боьхьигаш олу. Ӏинах охьа чу иэгарна кхераме меттигаш дукха йу ламанца уьш лелачу меттехь. Акха гезарий ларъяла хууш йу. Шайн-шайн раьгӀнаш хуьлу церан бож хьалха а йолуш. БӀаьрг сирла а, лергашца само йолуш а йу уьш.

Ламанан акха бож дегӀана йоккха йу. Коьртаца йогӀуш шен барамехь йу цуьнан гӀорта дукха йуткъа а, томма а йоцуш. ДегӀан дозалла 75-80 килограмм йу цуьнан. Когаш дукха лекха а бац, амма ницкъ болуш бу. Вайн цӀахь хуьлуш йолчуьнан санна тӀиэхьа йирзина яккхийра маӀаш а, чӀениг кӀелахь маж а йу цуьнан. ЦӀога доца ду. Газанан маӀаш бежачул йоцийра а, йуткъий а йу. Бос таьӀӀана цӀиэ бу. Букъ тӀоьхула Ӏаьржа арс боьду цунна, гӀортан тӀера цӀоганна тӀе кхаччалц. Изза томмагӀа белшаш тӀехь а ду. Корта жимма цӀоьлла етталуш Ӏаьржачу басахь бу. Оцу бассахь йу маж а. ЧукӀело кӀайн йу. Лахара настаран даккъаш Ӏаьржа ду цуьнан, тӀиэхьара бергашна тӀе кхаччалц кӀайн ду. ТӀера цӀока беха чо болуш морса йу.

Уьш хуьлу меттигаш: Акха гезарий Жимачу Азехь а, Эгейски гӀайренашкахь а, Критехь а, Малхбузехьа Афганистанехь а, Къилбаседа Малхбузехьа Индехь а вайн Кавказехь а, ДегӀастанехь а, Арменехь а, Гуьржийн махкахь а, Азербайджанехь а, Туркменин лаьмнашкахь а хуьлу. Вайн Нохч-ГӀалгӀайн республикехь акха гезарий йолу меттигаш ЧӀаьнтин-Орга, МӀайста, КӀерино, АцунтӀа, Шаройн-Орга Сандухой, КӀачу йу. Акха гезарийн яжар ламанан даккъашца ду. Диттийн кондарш а, буц а йоу цара.

Реманаш йой лела уьш. Цхьана реми чохь итт а, ткъа а, ткъей итт а, шовзткъанге дӀакхочуш а хуьлу уьш. Яжар Ӏуьйранна, сарахь дика ду церан. Де довхачу хенахь руьтахь йийшина Ӏохку уьш нахарш а дохуш. Гезарий май-ийунь баттахь ехка. Цхьацца а, шишша а боьхьигаш йо цара. Акха гезарий кӀезиг йу вайн махкахь. Уьш яйар дихкина. Уьш ларо еза.

Лунах оьрсаша «Косуля» олу. Когаш тӀехь лекха ду иза. ГӀорта еха йу цуьнан, корта жима бу. ДегӀан дохалла I00-I55 см. Мунда йолчохь локхалла 75-100 см. Дозалла 20-30 кг. Бат жима йу цуьнан. Лергаш шуьйра а, деха а ду. ЦӀога, халла бен ца къаьсташ, доца ду. Боьршачу лун маӀаш йу 3-5 га долуш. ДегӀан бос цхьаъ бу, аьхка, цӀоьлла етталуш, хьаьрса, Ӏай сиро бос хаалуш мокха. ЧукӀело а, гоа тӀехьа а кӀай йу жимма можа бос а бетталуш. Чо морса а, каглуш а бу цуьнан. Къоначу лун цӀока къорза хуьлу, кӀай я можа тӀедарчий а долуш.

Лу долу меттигаш: Малхбузе, Европин йуккъерчу декъехь, Кавказехь, Закавказехь, Къилбехьа Уралехь, Сибрехахь, Казахстанехь Генарчу Малхбалехь, йуккъерчу Азехь ду уьш. Хьун нилха йолчохь а, цанашлахь а, тогӀешкахь а дежа уьш. Къона маргӀал а, гӀаш а доу цара, дечагийн чӀенгаш а, буц а, бецан гӀовда а йоу, хьуьнан стом а боу.

Аьхкенан заманчохь сарахь, Ӏуьйранний дежа уьш. Ӏай а, кхоларш яьлчи а дийнахь дежа. Аьхка цхьацца долий лела уьш. Важа йолчу хенахьреманашца лела. Август баттахь оре догӀу. Май-ийунь баттахь боьхьигаш йо 1-2, кхоъ еш меттиг а хуьлу. Сте лу 14-15 бутт кхаьччи оре догӀу. Боьрша лу кхозлагӀчу шарахь бен оре ца догӀу.

Герггарчу хьесапехь вайн республикехь 3000 лу ду. Ламанца ду уьш, дукхах дерш.

Масарх оьрсаша «Серна» олу. Цуьнан дегӀан дохалла 125—135 см йу. Мунда йолочуьра локхалла 70-80 см. Йозалла 25-50 кг. Настарш лекха йу цуьнан. ГӀорта еха йу, корта жима бу. ЦӀога доца ду. Лергаш деха ду. МаӀаш Ӏаьржа а нисса ирахъяхна, йоьхьигаш цӀеххьана тӀиэхьа йирзина а йу. Стечу масаран маӀаш кегийро йу. Масаран бос таьӀно хьаьрса бу. КӀесаран кӀог тӀера букъ тӀоьхула Ӏаьржа сиз доьду. Шина а агӀор белаш тӀера чукӀела кхаччалц Ӏаьржа томмагӀа ду цуьнан. ЧукӀело мекханан басахь можа йу. Корта а, лаг а можа ду. Хьаьжайуккъера кӀай а хеталуш. Лерга йуххера дуьйна бета йисте кхаччалц Ӏаьржа шиъ сиз ду цуьнан дехьий, сехьий.

Ӏай масаран бос хийцало. КӀесаран кӀаг а, тӀоьхулара гӀорта а, чукӀелара а, тӀиэхьа пӀендаршкара а хьаьрса, пханаршкара Ӏаьржа хуьлу иза, Ӏаьнан заманчохь. Чо морса а, беха а, буькъа а бу цуьнан. Ӏай кхин а бах а ло, букъ а ло цуьнан чо.

йуккъерчу а, Къилбехьарчу а Европин лаьмнашкахь хуьлу масарш, масала Пиринера Балкане а, Карпате а, Жимахчу Азе а, Кавказе а кхаччалц. Кавказийн ламанийн лакхарчу даккъашкахь бен хуьлуш йац уьш.

Акха гезарий санна, ламанан даккъашкахь, мокхазан, тӀулган бердашкахь, ламанан басошца цанашлахь йежа уьш. Ӏай диттийн чӀенигаш, синтарш бецан гӀовданаш йоу цара. Аьхка Ӏуьйранний, сарахь йежа уьш. Реманаш йой лела уьш. Ӏай ламанийн даккъаш тӀера хьуьн чу охьайогӀу уьш. Апрель-май баттахь йехка. Боьхьиг цхьацца йо цара, наггахь шишша а йо.

Уьш кӀезиг йу вайн махкахь. Цундела уьш яйар дихкина ду.

Оьрсаша а олу сайгаках «Сайгак».

Сайгак адамаш дӀакхочучу меттера хӀаллакьеш йу. Оханаш дечохь, тракторш, комбайнаш лелочохь сайгакаш хуьлуш йац. ХӀинцачул 150 шо хьалха Польшехь а, Манголехь а хилла сайгакаш. Адамаш тӀаьхьара дӀа ца довлу царна. Жижиг, цӀокарчий хилла ца Ӏеш, чӀурамах терра ах сирла маӀаш яра адамашна пайдехь. Китайн лоьрийн дарбанашкахь пайдехь лоруш йу уьш.

Украинехь тӀаьххьара сайгак I940-шарахь йийна бохуш ду. йуккъерчу Азин дазонашкахь а, Казахстанан цхьайоьлчу меттигашкахь а дуккху а хилла уьш. Ткъа хӀинца Европехь уьш йисна а йац. Азехь а тохарачул кӀезиг йисна.

Адамаша кера ерзора йолчу, хи доцчу аренашкахь хуьлуш яра сайгакаш. Царна тӀе кхача атта дацара. Цундела дукха ца хуьлура царна тӀаьхьа бовла хьуьнар долуш таллархой. Амма бай-латтанаш охуш, баха охьахуьйтуш адамаш герга гӀиртина царна. Адамаш герга мел кхечи гатто хилла сайгакашна.

Царга таллар дихкина ца хиллехь кхин ткъех шо даьлчи наггахь бен карор йацара сайгак. Царна таллар дехкаро аьтту бина уьш дебийта. Казахстанехь сайгакийн яккхийра реманаш йу хӀинца а. Ирча хьайба бу иза. ТӀедаьлла ирча теран-дукъ ду цуьнан. Боьрша сайгак маӀаш хиларо жимма куьце ялайо. Ткъа, сте сайгак маӀаш а йоцуш ирча корта болуш йу. Мара лакхарчу балдех тӀехбаьлла бу цуьнан. Ежачу хенахь мара хьалахабабо цо. БӀаьра са а, лергийн само а дика йу цуьнан. Хьожанца а къастало цхьацца хьелаш. Бакъду, таллархойн кхерамах кӀелхьара йовлийла дацара церан ларъелчи а, евдича а. Сайгак лаьмнашка а, хьаннашка а йоьдуш йац. Бакъду, Ӏаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цо меттигаш. Цанаш дика йолчу меттехьа дӀагӀурту сайгакаш. Сайгако хи молуш гина стаг вац. Цхьа а тӀадам хи доцчу меттехь еха уьш. Гурахь вовшахкхетий яккхийра реманаш хуьлу царех.

Сайгакаш кортош охьаохкадой лела. Цундела церан рема генара хьаьжчи жах тера хуьлу. Адамах я экханах бӀаьрг кхетчи дӀалелха уьш, лакха хьала а кхиссалуш. Ялх метр гена кхоссало сайгак еддайоьдучу хенахь. Говр хаьхкича тӀаьхьа ца кхуьу царна. ВорхI-бархI де бен кхачаза йолчу кӀорнина а ца кхуьу говр хаьхкича тӀаьхьа.

Май бутт болалуш цхьаъ я шиъ кӀорни йо сайгако. Яхка кечлуш буц лекха а, луьста а йолу меттиг лоху цо, кӀорни кога яххалц кхаба а, экханах ларо а аьтто болчохь. КӀорнеш йинчу хьалхарчу деношкахь нана гена ца йолу царна. Ӏадда йуьжий Ӏуьллу иза къайлехь. Сов Ӏуьйранна кӀорнеш а якхайой яжа йоьду нана. Цкъацкъа дукха гена йолий буса бен йуха ца кхочу. йухаеъчи кӀорнеш а якхайой, царна йуххе охьайуьжу нана. Йина кхо-диъ де даьлчи ненаца йуьйлало кӀорнеш.

Кегийра йолуш адамана кераӀема кӀорнеш. Яккхийрнаш шаьш ма-хиллара акха йуьсу. Уьш кера ца Ӏема.

Оьрсаша гӀеланах «Марал» олу. И боккха сай Тянь-Шанехь а, Алтайхь а, Саянехь а, Байкалал дехьа а, Амурски а Уссурийски мехкашкахь а хуьлуш бу. Сеш ду Малхбузе Европехь а, Крымехь а, Кавказехь а, Карпатан лаьмнашкахь а, Беловежскехь а, Днепран лахенашкахь а. Иштта Акании-Ново а, Воронежски заповедникехь, Амуран йистошкахь а Ӏаламах доьлла сеш^[2]

ГӀела таллархочун уггаре а мехала ижо йу. Китайцийн дарбанашкахь безчу мехала лору гӀелан къона маӀаш. Китайхь дешин мехха лоруш хилла уьш. Пржевальски волчу хенахь цхьана гӀелан моӀах деллачу ахчанах мачийттаетт я масийтта говр эцалуш хилла. Стомма дилх, чӀогӀа неI мехала хилла ца Ӏаш, гӀелан панташ (I) а хилла иштта мехала.

Сен кур бужу хӀора шарахь. Цуьнан меттана кхин кур хӀуттуш яхъяла йолало маӀаш. Кур бужу бӀаьста март я апрель баттахь. Цу балхо эрча боккху сай. Цхьана баттахь лела иза оцу кепехь. Цул тӀаьхьа хьалаяхло маӀаш. Чохчам санна кӀеда а йолуш, цӀий лела пхенаш дуьзна гуш уьш йолчу хенахь хедийчи дарбанна дика йу.

Йоьхьанца къона маӀаш тӀехь ча болуш хуьла. МаӀаш чӀагӀлуш кур кхиъна баллалц лаьтта и чо царна тӀехь. Кур кхиъна баьлчи маӀаш тӀера охьадужу и кан.

ГӀелано аьхка буц йоу, Ӏай декъа гӀаш, синтарш доу, берг тухуш лай кӀелара екъа буц йоу. Хьайбанна туьха деза. Бацаца, соьналлашца иза тоьаш дац. Цундела гӀелаша туьхан латтанаш лоха бӀаьста буц хьалаяла тохаелчи.

ГӀела шена кхераме долчу экханах, адамах ларбала хууш бу. Адамах шен бӀаьргкхетчи цӀеххьана дӀа ца эккха иза. Ша цунна го я ца го хьажа лаьа цунна. Таллархо шена тӀеӀоттавелча кхерамах бедда гена болу иза. Ша къайле баьлчи и таллархо шена тӀаьхьа вогӀа я ца вогӀа хьожуш соцу иза. Таллархо тӀаьхьа ца вогӀийла хиъчи паргӀатболу иза. Я меллаша болалой дӀабоьду. Шаьш дийшина Ӏохкучу хенахь, адамах бӀаьрг кхетчи, йадда Ӏохку гӀеланаш, кхин дӀа цо хӀун до, хӀун дагахь ву хьажа лууш. Стаг шаьш долчухьа тӀеволавелчи дӀалелха.

ГӀеланаш дежа сатесчихьана дуьйна. Де дохделчи дуьйшу уьш шайна кхерам боцчу меттехь. Шаьш гурдоцуш, шайна гондахьа бӀаьрг кхаба аьтту болуш меттиг хоржу цара. Масала, гобаьккхина яьсса майда аре а йолуш, къасттина лаьтта диттийн кондарш. Я ламанан басеш мокхазан берд. Бердах агӀу а тухий дуьйшу уьш. ТӀаккха шайна хьалхара цхьа агӀу бен ларо ца деза. Цигахь, нох а доккхуш дуьйший Ӏохку уьш, делкъал тӀаьхьа малх охьаластталц. ТӀаккха сарралц дежа ламанан даккъашкаца хьала а оьхуш.

Хьуьнчохь гӀелаша садоӀу меттиг генаш лаьтта охьакхаьчна долчу доккхачу дитта кӀело хоржу. ХӀунда аьлчи, арахьара тӀевогӀучунна цу кӀелахь уьш ца го. Шайна герга гӀерташ верг царна го. Иштта тӀегӀоьртанчу кхерамах кӀелхьара довла аьтту лоху цара.

ГӀела само йолуш а, хьожа кхеташ а бу.

ГӀелашна чуьркаш, горанаш ца еза. Къаьсттина керла маӀаш йовлучу хенахь ца лало цаьрга оцу экамчу моӀа тӀе хиъначу чуьрко къовзор. Цундела уьш йовхачу хенахь чуьркаш, горанаш йоцчу ламанан даккъашка хьала доьлху. Цигахь шийла механ хӀо хуьла. Иза чуьркашний, горнашний ца деза. Ламанан лахенанашца хин тогӀешкахь, хин берда йистошца хуьлу церан сецарш. ХӀунда аьлчи цигахь а хишца шийла хӀо хуьлу.

Гуьйранна ламанан баххьаш хержа оьшуш ца хуьлу гӀелашна. Сту гӀела гӀелашка гӀергӀа сентябрь баттахь. Цо шена тӀе боьху гӀела-етт. ТӀаьхьа бисна сту, оре беъна гӀела-етт тӀамца схьабаккха безаш хуьлу ша санна болчуьнгара. Кхузахь лета уьш. Тоххарлера гӀелашка гӀергӀар а доцуш къин тайпа амалаш къоллало: кхерам тасар, лата кечлуш бӀов бахар, леташ эшначун дегабаам я тоьллачун куралла. Ницкъ болчу гӀелан ша санна берг хоржуш терсар. Ханна а, дегӀан а, ницкъана а шега ниссачух лета гӀела-сту. Генара хеза цара вовшашна карраш детташ ден тата. Уьш леттачохь кегйина маӀаш карайо. Летчу заманчохь карраш таса а лой уьш вовшах ца дахалуш шиэ а гӀела мацалла белла карийна меттигаш а йу.

Оре лоцучу хенахь цхьана эра гӀелан 6-7 гӀела-етт хуьлу. БугӀанаш уьш къуьйсуш лета вовшех. Тоьллачо шегахьа дерзадо уьш.

Ӏай шайн-шайн жима бажа хуьлу церан. ГӀела-сту а, шиъ-кхоъ йуха а ламанан лахенга охьадогӀу уьш шайн кхерстаран некъашкахула.

ГӀела ша сира белахь а цуьнан эса можачу сацкъар басахь хуьлу, дегӀан дохалла можа томмагӀнаш а долуш. Цхьана баттахь гергга Ӏуьллу иза бацалахь дуьжий. Нана цунна дукха гена а ца йолуш ежаш лела. Эса дакхо шен-шен хенахь метта йогӀу иза. Ненах декхчи йовхачу а, хьеначу а шурех дузий йуха а охьадуьжу эса. Диттин кондаршлахь къаьсташ ца хуьлу иза. Цуьнан дегӀа тӀера можа томмагӀнаш гӀан патарехь дӀаоь. Буьрсачу экханах ларо Ӏаламо и къайле йелла цунна.

Цхьана шарахь сов лела боьрша эса нанна тӀаьхьа хӀуттий. Шо кхаьччи нанна тӀаьхьара къаьста иза. Стен эса шозлагӀчу шарахь а ненаца хуьла. Оцу акхачу дохнан уггаре а луьра мостагӀ борз йу. Царна кхерам бу акхачу цицигах а, чанах а. Панташ — къоначу маӀех олу.

Сайх оьрсаша «Олень» олу. Къилбаседехьара акха сай Тундран, тайган асанца Европехь, Азехь, Ӏамерикехь хуьлуш бу. Къилбехьа йолчу меттигашкахь Ӏаламан хьелашка а, шеран заманашка а хьаьжжина хуьлу иза. ХХ-гӀа бӀе шо долалуш акха сеш долу меттигаш Европин Новгороде кхаччалц долчу декъехь а, Волга хин лакхенашкахь Казанехь а, Кама хин лахенашкахь а, цигара дӀа малхбалехьа Свердловскера Новосибирске кхаччалц яра. Ткъа, хӀинца къилбаседехьа хьала даьржина уьш. Алтайхь а, Генарчу Малхбалехь а сеш даьржина генна къилбехьа йолчу меттигашкахь.

Къилбаседехьарчу сайн цхьацца тайпа башхонаш йу. Кхечу меттигашкахь церан батош, тӀехь чо боцуш, Ӏаьржа йу. Ткъа къилбаседехь долчеран батош тӀехь луьстта чо бу. Иза ца хилчи Ӏай, лай кӀелхьара буц йууш бажа йиш хир йацара цуьнан. Йоккхчу шелоно а, гӀоргӀачу лайно а йохор яра батош. Цхьа шатайпа йу цуьнан бергаш а. Шуьйра дӀа-схьа яхна йу шина агӀор сат-бергаш. Ӏаьнан заманчохь шина берга йуккхе морса чо болу цунна. Ӏай тӀа детташ ло дӀа а хьокхуш бежа сай.

Къилбаседерчу стечу сайн маӀаш хуьлу. Кхечанхьа долчийн уьш хуьлуш йац. ХӀора шарахь кур бужу цуьнан а.

Сен докъар аьхка а, гурахь а — буц, жӀалин нускалаш а ду, Ӏай — дечиган корсамаш, синтарш, диттийн чӀенигаш йоу цо.

Акха сеш кхаа декъе декъало: тундрехь, хьаннашкахь, лаьмнашкахь. Тундрехь дукхах ду уьш. Цхьана метарал тӀех ло кӀорга диллича сай бажа ницкъ боцуш буьсу. Цундела цхьана меттехь дац церан дахар. Ӏаламан хьелашка хьаьжжина хуьйцу цара меттигаш. И меттигаш хийцар, шетан замане хьаьжжина, Къилбаседехьара Къилбехьа а, Къилбехьара Къилбаседехьа а йу. Къилбаседехь ло бергаца дӀа ца хьакхалуш чӀагӀделчи Къилбехьа кхелха уьш.

Хьаннашна йуккъехь ло кӀорга диллахь а семса хуьлу шерачу арахьчул. Цундела Ӏай хьаннашкахь хуьлу церан дажар.

Аьхка йовхо хӀоьттича тундре хьала доьлху сеш. ХӀунда аьлчи чуьркаший, кхин йолчу садолчу хӀумнаший цӀий молу церан. Царах къаьхкий шийлачу метте кхелха уьш. Шабинчу океанан берда йистошка кхаччалц. Сеш дика дежа хин тӀогӀешкахь. Цигахь дежийлаш дика хуьлу ховха буц а, диттийн кондарш а.

Хьаннашкара сеш бӀаьста яьлчи хин берда йистошкахь, хин тогӀешкахь дежа, йуха а цигахь механ хӀо алсам хиларна. Гурахь уьш хьуьнчу доьрзу жӀаьлин-нускалаш лоьхуш. Ӏай цара цигахь корсамаш а, гӀовда а, диттийн чӀенигаш а йоу.

Сешан уггаре а дика хьелаш кхоллало хьун йоцчу ламанан даккъашкахь. Цигара ло мохо дӀадоккху, малх хьаьжчи деша.

Сешна уггаре а кхераме берзалой йу. Царна тӀаьхьа йовлий толлуш лела уьш, цхьана а хенахь синтем хила меттиг ца буьтуш. Цу тӀоьхула тӀе адамаш а ду царех пайдаэца тӀаьхьадевлла. Берзалойх, адамех кхерам массо а хенахь лаьтта царна. Ткъа, йовхачу хенахь чуьркаша, горнаша кхин йолчу садолчу хӀуманаша хьийзадо уьш. Церан дебар кӀезиг хиларе хьаьжчи дика дисна уьш хӀу кхача ца луш. Шарахь цхьа эса до стечу сайно. Шиъ эса дар наггахь бен хуьлуш дац.

Къилбаседера сай адамашна караӀема. Цигарчу адамаша цӀахь кхобуш леладо сеш. Уьш дӀа а дужу цаьргара шура а йокху. Аьттачул хьена йу цуьнан шура. 18 процент хьоналла йу цуьнан шурица. Ткъа, аьттан шурица 4 процент бен йац. Церан цӀокарчех боккха пайдаоьцу адамаша. Гоьнан меттина кӀела а йуьлла, йургӀин меттана тӀе а тосу, цунах тӀейуху кетарш а йо, кога йуху мачаш а йо.

Оьрсаша боккхачу сайх «Лось» олу.

Хьайбанех уггаре а доккха хьайба ду боккха сай. Шиъ, ах метар лекха а, кхоъ метр деха а ду цуьнан дегӀ. Шовзткъа пунт гергга йу цуьнан йозалла. Цхьана хенахь Европин, Азин, Ӏамерикан хьаннашкахь хуьлуш бара и шатайпа боккха сай. Ткъа хӀинца, Малхбузера а, йуккъерчу Европера а хӀаллакдина дӀадевлла уьш, Швецехь а, Норвегехь а дуккха а долуш ду. Вайн махкахь дукха йу уьш долуш меттигаш. Европехьа долчу мехкашкахь а, къилбаседехь а Черниговски, Киевски областашка кхаччалц къилбехь а, Уралехь а, Генарчу Малхбалехь а, Уссурийски крайхь а ду уьш.

Боккха сай иза хьуьнан хьайба ду. Цхьана меттехь дац церан дажар. Хьаннашца кхерста уьш. КӀорга ло диллича, дӀай-схьай лела хала хиларна Ӏа доккхуш цхьана меттахь совцу уьш. БархI а, итт а корта хуьлу церан цхьанакхетта бажа. Шешан руьйта даа гӀа а, генаш а долчу метте, хьуьн чохь хӀоттайо цара. Толлан чкъор дукха деза оцу хьайбанна. Хьун хьаькхначу меттехь тӀекӀел йехкина дечигаш ерриге а йожу цара дӀай-схьай а керчош. Цундела хьун хьокхуш болчара, гӀулчаш а ца еш, шаьш охьа ма-еттара йуьту уьш. Аьхка буц цоу оцу хьайбанаша. Къаьсттана дарбане бецаш йоу цара. Ялташна новкъарло а ца йо, адмаша кечдина цхьа а тайпа докъар а ца доу оцу шатайпачу хьайбанаша. Ша мел меца хиларх адамаша бинчу элан холанна тӀе ца кхевда боккха сай. Оццала акха бу иза. Цхьаллехь ду цуьнан дахар. Ша цхьаъ къаьсттина кхерсташ Ӏедал ду цуьнан. Хиш, Ӏаьмнаш лаьттинчу тогӀешкахь, диттийн кондарш, маргӀал долу меттигаш еза цунна. Адам а, говр а чекхдалалур доцчу Ӏаьмнашкахула хотталхула атта лела иза. Лекхачу настарша а, шуьйра яьржаш йолчу бергаша а гӀо до цунна ишттачу меттигашкахула лела.

Хи дезаш хьайба ду боккха сай. Иза хи буха а лечкъа. Цунна нека дан а хаьа. Уггаре а цуьнан къиза мостагӀий чуьркаш, горанаш, веччаргаш йу. Горнах чӀогӀа кхоьру иза. Цхьа гора йукъа яьлчи динна бажа бодий хӀора-хӀо бола. Чуьркех мозех кӀелхьарадала аьтто ло цунна хе. Аьхка дукхах йолу хан хи чохь йоккха цо.

Бакъду, горанах кӀелхьара бала аьтту бац боккхачу сен хи чохь а, йа йекъачохь а. Гора мерӀуьргаш чу йоьду цунна къамкъаргашка кхаччалц. Циггахь зирх тосу. Оцу зирхах кхоьбарчий хуьлу 60-70. Оцу кхоьбарчаша чӀогӀа сагатдеш ницкъ бо цунна. 4 сантиметр еха хуьлу и кхоьбарчий. йуха аьхке йоллалц мер чохь а садоӀучу къамкъаргаца а тасалой йохку уьш. Церан ачонна «кхахь» бохуш сагатдо цо. СадеӀарна новкъарло а йо. Царех садукълой леш меттиг а хуьла. И кхоьбарчий кхиъна евлича дӀатасаеллачуьра охьаоьга. Царех, тӀемаш а довлий, йуха горанаш хуьлу. Цу кеппара оцу хьайбанна массо а ханна мостагӀ йу гора. Кхоьбарчий хи чу эгчи ле. Цундела аьхкенан заманчохь оцу хьайбанийн хи чохь хиларо лагӀдо горанийн хӀу. Йиъ метар шуьйрачу саьнгарх а ши метар лекхачу кертах а тӀехъэккха боккха сай. Берзалойх хӀумма а кхоьруш бац иза. Берзалой гондахьа евлича, дечигах букъ а тухий, дӀахӀутту иза. Цуьнан хьалхара когаш шайна мел кхераме бу хаьа царна. Цундела цхьа а борз а йуххе гӀорта ца йаьхьа. Цо цкъа ког тухий борз йоь.

Сибрехарчу таллархойн кица ду, «Чана талла водахь мотт кечбе, боккхачу сена талла водахь каш кечде».

Боккха сай адамах къаьхкаш бу. Бакъду, царех оьгӀазъяхна эра бугӀа тӀеӀоттаелчи цо динна обоз о йохайо. Иза а наггахь хилла хӀума ду. Боккха сай ган атта дац. ЧӀогӀа само йолуш хьайба ду иза. Эса шиъ до цо хӀора шарахь. Атта кара а Ӏема уьш кегийра долуш. КараӀамийна кхиънарш аьхка ворданна а, Ӏай салазна а дужуш леладо. Ӏаьнна докъар Ӏалашдан а ца деза царна, чудохка божал дан а ца деза. Муьлхха а шело а, дарц а, йочана а лало цаьрга.