Музаев, Мохьмад Нурдин воӀ

Иза вина 1941 шеран асаран беттан 12-чу дийнахь Шелан кӀоштан БелгӀатой йуртахь^[3][4].

Магомеда йуккъера дешар чекхдаьккхира Кхазакхстан ССР-н Джамбул гӀалахь, цигахь МузаевгӀеран доьзал нохчийн халкъаца цхьаьна махкахбаьккхира 1944 шеран чиллин беттахь. Ӏедало хьийзор бахьана долуш отпуск дӀайала. Да-нана дӀакхелхинчул тӀаьхьа Магомед а, цуьнан жимах волу ши ваша а шен ненан дедас-нанас Ахматхан Шидаевича а, Бриллиант Идрисовна Эльмурзаевс а дӀа а эцна, кхиийра^[4].

1964-чу шарахь цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан историн-филологин факультет. Университет чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа М. Музаевс масех шарахь болх бира Нохч-ГӀалгӀайн республикански мохкбовзаран Ӏаламан музейхь — йуьхьанца лакхара Ӏилманан белхахо, тӀаьхьо отделан куьйгалхо. Оцу муьрехь цуьнан дуьххьарлера историн а, мохкбовзаран Ӏаламан а произведенеш газетийн йаззамаш а, шакъаьстина брошюраш а кепехь арайевлира^[4].

1969-чу шарахь конкурсан процессехула хаьржира иза Нохч-ГӀалгӀайн историн а, меттан а, литературин Ӏилманан-талламан институтан Ӏилманан белхахочун дарже. Дукха хан йалале институто иза Москох дӀахьажийра ССРС Ӏилманийн академин Йерригсоюзан историн институте(оьр.)нохч. Ӏилманан-талламан меттиг дӀалаца^[4].

1970-гӀа шераш дуьйлалуш Нохчийчохь дуьххьара Музаев хилира йукъараллин Ӏилманийн къоначу Ӏилманчийн Йерригсоюзан конкурсан лауреат цӀе тиллинарг. Ӏилманан-талламан институтехь болх бечу хенахь цо зорбане баьхна Нохчийчоьнан-ГӀалгӀайчохь а, Теркан областехь а, Къилбаседа Кавказехь а хиллачу революцин а, граждански тӀеман а историх лаьцна цхьа могӀа Ӏилманан а, халкъан а белхаш.

Амма 1984-чу шеран ахьан баттахь иза а, цу институтан кхин ши Ӏилманча а балхара дӀаваьккхира, леррина тӀеэцначу Нохчийчоь шен лаамехь Россин йукъайаккхаран концепцина гуш-хезаш критика йарна. 1980-гӀа шераш чекхдовлуш а, 1990-гӀа шерашкахь а и концепци ира критика йира йерригсоюзан Ӏилманан конференцешкахь а, зорбанехь а, хӀетте а цо хӀинцале а вон тӀеӀаткъам бира Нохчийчоьнан идеологин климатана а, къаьмнашна йукъара йукъаметтигашна а ССРС йохаран хьалхарчу дийнахь^[4].

Ӏилманан-талламан институтера араваьллачул тӀаьхьа М. Н. Музаевс масех шарахь мехкадаьттан буровойехь буроран гӀоьнчин а, асфальтан а, битумийн а заводехь операторан болх бира^[4].

1988 шеран йуьххьехь Нохч-ГӀалгӀайн Цхьаьнатоьхначу Музейн белхахоша конкурсан процессехула хаьржира иза Ӏилманан-талламан директоран гӀовсан даржехь болх бан. Оццу шарахь цо вовшахтоьхна музейн йукъахь гайтам кхоллар — махкахь шен тайпанехь дуьххьарлерачех цхьаъ (Балтикан пачхьалкхашкахь бен шолгӀа меттиг дӀалоцуш) — сталинан репрессешна а, 1944—1956 шерашкахь нохчийн а, гӀалгӀайн а къаьмнаш махкахдахарна а лерина. республикин дозанал арахьа тидам тӀебахийтар. Оцу гайтаман буха тӀехь музейно арахийцира «Живая память» цӀе йолу жайна, цул тӀаьхьа цхьа могӀа хаамийн гӀирсашкахь гучудовларш хилира^[4].

1992-чу шарахь М. Н. Музаев республикин Архиван урхалле дехьаваьккхина. Цигахь иза хӀоттийра Нохчийн Республикин Правительствон архивийн гӀуллакхашкахула йолчу комитетан председателан заместитель, цхьана хенахь Нохчийчоьнан Къоман архиван директоран даржехь а волуш. 1993-чу шарахь Архивийн урхаллин цӀе хийцира Нохчийн Республикан архивийн урхалла аьлла, ткъа М. Н. Музаев хӀоьттира урхаллин куьйгалхочун гӀовс. 1990-гӀа шерашкахь республикин йукъараллин-политически дахарехь жигара дакъалоцуш вара «Мемориал» йукъараллин а, «Дош» а, ГӀалгӀайн «Халкъан Советан» декъашхо санна; иштта цо дакъалецира Соьлжа-ГӀалин Театральная майданахь Дудаев Джохаран Ӏедална дуьхьал оппозицин протестан митингашкахь^[4].

1994-чу шарахь, шен ойланехь болчу нахаца цхьаьна, цо кхоьллина «Геноцидан комитет». Интеллигенцина гӀо деш, хьаштахошна гӀо деш хилла комитето, цхьана ханна ахчанца ахча луш. Цу комитетца бинчу балхана Ичкерин Ӏедалша совгӀатна хьалхатеттина вара иза, амма цкъа а баккъалла а ца кхаьчна иза^[4].

Хьалхара нохчийн тӀом боьдуш хӀаллакйира Нохчийн Республикан къоман архив а, ерриг аьлча санна ведомственни архиваш а, цхьайолу кӀоштан пачхьалкхан архиваш а. Нохчийн Республикин коллективан къоман архивийн фондашна боккха тохар дира: документашкахь ларйина йолу халкъан историн кхо бӀешо дӀайаьлла. Архиван тептарш а, гӀишлош а, мастерскойш а, кхин йолу объекташ а йагийна цӀеро^[4].

Хьалхара тӀом чекхбаьлча, Нохчийчохь бисина архивисташ боккха къахьегна — шайн дахарна кхерам а болуш — дийна дисина документаш кӀелхьардаха, амма церан болх юхабелира 1990-гӀа шераш чекхдовлуш ШолгӀа Нохчийчоьнан тӀом болабаларца. Соьлжа-ГӀалахь тӀемаш чӀагӀлуш хиларе терра, М. Н. Музаевс дӀасакъаьстира Архиван урхаллин а, Къоман архиван а аппараташ, архивхошна хьехар дира, шаьш а, шайн доьзалш а кӀелхьара баха гӀалара дӀабаха аьлла^[4].

Музаев Москох а вахана, цигахь федералан архиван агенталле (Росархив) хаам бира Нохчийчохь хиллачу хиламех лаьцна. Росархивс М. Н. Музаев шен «Нохчийн Республикехь архивийн гӀуллакхийн уполномоченни векал» хӀоттийра, 2000 шеран хӀутосург беттан Гуьмсан гӀала дӀахьажийра; цу хенахь цигахь болх беш йара Россин Федерацин ханна Нохчийчохь йолу Векалалла, цунна тӀедиллина дара Нохчийчоьнан архивийн латтанаш меттахӀитторан а, Архиван урхалла меттахӀотторан а гӀуллакхаш хӀиттор. Нохчийн Республикехь Кадыров Ахмат-Хьаьжа Ӏедале веъча бен ца буьйлабелира республикехь архивийн система юхаметтахӀотто гӀертар^[4].

2000 шеран товбецан беттан 9-чу дийнахь Нохчийн Республикин Администрацин Куьйгалхочун омрица кхоьллина Нохчийчоьнан Пачхьалкхан архиван служба; Цуьнан куьйгалхо хӀоттийра Л. Д. Инуркаева (Хьалхара заместитель)^[4].

Республикехь бисинчу архивистийн болх Ӏаламат чолхечу хьелашкахь дӀаболабелира Гуьмсе-гӀалахь цхьана долахь йолчу петарехь, хӀунда аьлча Соьлжа-ГӀала йохийна йара, цигахь хила кхераме дара^[4].

2001 шарахь Пачхьалкхан архиван служба Соьлжа-ГӀала дӀайахара, цуьнан цӀе хийцира Нохчийн Республикан Правительствон Архиван Дирекци аьлла. Оццу шарахь дуьйна цуьнан куьйгалхочун даржехь лаьттира М. Н. Музаев^[4].

Музаев Магомеда йуьхьарлаьцна республикан архиван латтанаш меттахӀитторан болх, Архиван урхалло масех коьртачу декъехь болх дӀаболийра: дийна дисина архиван документаш лахар а, уьш кӀелхьардахар а; кӀоштан пачхьалкхан архивашна шайн болх дӀахӀотторехь гӀо дар а, йайна йерш йухаметтахӀитторан гӀуллакхаш дар а; архивийн эцаран система меттахӀоттор, керла ведомственни архиваш кхолларца дӀадолош; федеральни архивашкахь а, луларчу республикийн, крайийн, областийн архивашкахь латтош йолу нохчийн халкъан историца йоьзна йолу материалаш схьакъастор а, уьш копеш йар а; ткъа иштта дайначеран метта керла архиван белхахой кечбар^[4].

М. Музаевс, Архиван урхаллин куьйгаллица цхьаьна, Нохчийн Республикин Президентан Администрацин а, Правительствон а, Парламентан а куьйгаллехь йолчу тайп-тайпанчу комиссийн а, комитетийн а балха тӀехь дакъалаьцна. Къаьсттина, Республикан пачхьалкхан билгалонаш (герб а, гимн а, байракх а) кхолла декхаре йинчу Нохчийн Пачхьалкхан Кхеташонан комиссин гурашкахь; Нохчийчоьнан парламентан пачхьалкхан дозанашца а, сталински репрессеш лайначу нехан бакъонаш ларъярца а болх бечу комитетан декъехь; Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамехь Толам баьккхина 60 шо кхачарна лерина барамаш кечбечу Ӏедалан Толам вовшахтохараллин комитетехь; республикин бахархой интернационалистически а, патриотически а кхетош-кхиорна тӀехьажийначу комиссешкахь а, комитеташкахь а; ткъа иштта Даймехкан тӀеман турпалхойн иэс дахдарна лерина йолчу Нохчийчоьнан Президентан Администрацехь йолчу комиссешкахь а, кхин а. Цу а, кхечу а гӀуллакхех лаьцна кӀорггера докладаш кечйора цо республикин куьйгалхошна. М. Н. Музаевс дикка тидам тӀебохуьйтура Архиван урхаллин зорбанан гӀуллакхна^[4].

Музаев Магомед 200 сов Ӏилманан а, Ӏилманан-кхетаме а публикацин автор ву, актуальни историн а, йукъараллин-политикан а теманаш дӀа а лоцуш^[5].

• Йукъараллин Ӏилманийн къоначу Ӏилманчийн Йерригсоюзан конкурсан толамхо;
• Орден «ГӀуллакх дарна» (2007) — талламийн декъехь баккхий кхиамаш бахарна а, халкъашна йукъара доттагӀалла чӀагӀдарехь доккха дакъа лацарна а;
• Мидал «Нохчийн Республикина хьалха дина гӀуллакхашна»^[6];
• Нохчийн Республикин оьздангаллин сийлахь гӀуллакххо (2008)^[2].

• Да — Музаев, Нурдин Джамалдинан воӀ (1913—1983) — советан йаздархо а, поэт а, драматург а, гочдархо а, Ӏилманча, филологин Ӏилманийн кандидат а, кхетош-кхиоран белхахо а, Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман декъашкхо а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР йаздархойн союзан председатель а, ССРС йаздархойн союзан декъашхо а;
• КӀант — Музаев, Тимур Мохьмадан воӀ (лахьанан бутт 28-гӀа де, 1967, Соьлжа-ГӀала — гӀуран бутт, 16-гӀа де 2019, Соьлжа-ГӀала ) — россин историк а, журналист а, политикан гӀуллакхо а, обозреватель а, хьажархо а, кинон автор а.