Мордовин истори

Йуккъера Ийдалйистан малхбузен дакъане нах хевшина шира тӀулган оьмарехь — палеолитехь. Мордовин махкахь оцу хенан иэсаш цкъачунна карийна йац.

Хьалхара карийна нах баьхна меттигаш мезолитера йу — йуккъера тӀулган оьмаран (вайн эрал IX-VI эзар шерашкара) йу. Шалам йухабаьллачул тӀаьхьа, бореалан климатан муьрехь, ораматаш а, акхарой ​​а гергаяха йолаелира кхузара ораматашна.

Неолитан заманахь, керлачу тӀулган оьмарехь, кхидӀа а лаьттира Ӏаламан а, чӀерийлецаран а бух тӀехь йолу дӀалацаран экономика. Гучуелира пхьегӀаш йар а, кӀадешдар а, тӀулган гӀирс барехь керла техника а. Мордовин Республикин махка тӀехь иэсаш йу Имеркан оьздангаллин хӀолламаш карийна Волгапино, Нижни Усад, Широмасово, белхан эвла Ширингуши, Ӏамна уллехь Машкино.

Борзанан оьмарехь хилира экономика йекъайала сурсатийн дакъошка - даьхнийлелорна а, йуьртабахаман а - дӀадахар. Шуьйра баьржира цӀестан гӀирс а, герз а, чкъургаш йолу машенаш а. Йуьхьанцара йукъаралла телхина хиларан билгалонаш гучуйевлла. Ненан-тайпанан вовшахтохаралла хийцина ден-тайпанан вовшахтохаралло. Ландшафтан а, климатан а хьелаша а, экономикин гӀуллакхийн хийцамаша а гӀо дора тайпанаш дӀасалеларна. ^[1].

1991 шарахь Россий пачхьалкхалла денйаран курс хӀоттийра, иза пачхьалкхан бакъонан реформин йуьхь йара. 1991 шеран 17 мартехь йерригсоюзан референдум хилира ССРС а, РСФСР а Ӏалашйаран а, РСФСР Президентан дарж йукъадаккхаран а хьокъехь. Мордовехь кхаьжнаш тасарехь дакъалаьцна 84,3% бахархоша. 80 % сов референдуман декъашхоша гӀортор йира карлайаьккхина ССРС ларйарна; Республикин Лакхарчу Кхеташоно иштта хӀоттийра президентан дарж; МССР хийцаелира. 1991 шеран декабрехь В. Д. Гуслянников. 1993-чу шарахь Республикин Лакхарчу Кхеташоно и дарж дӀадаьккхира. 1994-чу шарахь «Пачхьалкхан гуламан депутаташ харжаран хьокъехь», «Мордовин Республикин меттигерчу шашена урхаллин векалийн меженийн депутаташ харжаран хьокъехь» а, «Куьйгалхо харжаран хьокъехь» а Мордовин Республикин законаш дара меттигерчу ша-шена урхалла даран тӀеэцна. 1995 шеран ноябрехь дӀабаьхьира пачхьалкхан Ӏедалан а, меттигерчу ша-шена урхалла даран а векалийн меженашка депутаташ харжар, цуьнан жамӀехь кхоьллира Мордовин Республикин Пачхьалкхан гулам, гӀалин, кӀоштан, йуьртан, гӀалин кхеташонаш. 1995 шеран январехь Н. И. Меркушкин хаьржира Пачхьалкхан Гуламан председатель, 1995 шеран 22 сентябрехь Мордовин Республикин Конституцин гуламехь, цул тӀаьхьа 1998 шеран февралехь хиллачу халкъан харжамашкахь иза хаьржира Мордовин Республикин Куьйгалхо.