Маьлхан де-буьйса
Маьлхан де-буьйса (оьрс. Солнечные сутки) — Маьлхан гонаха йолчу центран хьокъехь стиглан дегӀо шен семанна гонаха цхьа го баккха оьшуш йолу хенан йохалла йу иза. Маьлхан де-буьйса бакъдолу а, йуккъера а хуьлу. Бакъдолу маьлхан де-буьйса — Лаьттан (йа кхин йолчу стиглан дегӀан) цхьана меттигехь Маьлхан центр шина цхьатерра йолчу (лакхарчу йа лахарчу) кульминацех (меридианехула чекхйаларх) чекхйала оьшуш йолу хенан йохалла йу. Хьалхара билгало йуккъерчу маьлхан де-буьйсанан йелла йу.
.png)
Лаьттан маьлхан де-буьйса
Маьлхан де-буьйса Лаьтта шен семанна гонаха хьийзаран периодца нийса дац. Лаьтта Маьлхан гонаха хьийзар бахьанехь, Маьлхо хӀора дийнахь стиглан го тӀехь кӀеззиг хийцалуш йолу меттиг дӀалоцу. Лаьттан хьийзаран нийса период лара мегар ду, нагахь лараран меттиг «меттах ца хьовш йолу седа» (иза чӀогӀа гена хиларна Лаьттан боламо цуьнан агӀо ца хийцарна) тӀеэцча. Оцу периодах седарчийн де-буьйса олу, иза Тз ≈ 23ч56м4,090 530 833с = 86 164,090 530 833 с (2000 шеран 1 январехь ларарца) нийса ду, аьлча а, вайн стандартан де-буьйсанал гергга 4 минот доца ду. Шарахь седарчийн де-буьйсанаш маьлхан де-буьйсанашкахьчул нийсса цхьаьна сов хуьлу (366,242 а, 365,242 а) — иза кхета атта ду, нагахь шарахь Маьлхо стиглахула нийсса цхьа го баккхар тидаме эцча: цуьнан жамӀехь Лаьтто Маьлхан хьокъехь шарахь деш долу гонаш, седарчийн хьокъехь деш долчу гонашкахьчул нийсса цхьаьна кӀезиг хуьлу. Иштта, шеран йуккъера маьлхан де-буьйсанан йохалла Tc Лаьттан хьийзаран периодца Тз а, цуьнан орбиталан Маьлхан гонаха хьийзаран периодца Т а хӀокху соотношеница уьйр йолуш йу:
- Т / Тс = Т / Тз − 1, йа
- 1 / Тс = 1 / Тз − 1 / T.
ХӀара дазар нийса йу шен семанна гонаха хьийзаран агӀо Маьлхан гонаха хьийзаран агӀонца цхьаьнайогӀучу муьлххачу а планетина (нийсса аьлча, нагахь оцу сонан сихаллийн векторша ира со кхоллахь). Нагахь хӀара агӀонаш вовшашна дуьхьал йелахь (со таьӀна белахь), тӀаккха соотношенешкара минус хьаьрк плюсца хийцалуш йу.
Лаьттан хӀокху меридиан тӀехь бакъдолчу маьлхан де-буьйсанан йуьхь (меттигера бакъйолу маьлхан буьйсанан йуккъе) лору бакъдолу Маьлх лахарчу кульминацехь долу зама. ХӀокху меридиан тӀера меттигера бакъйолу маьлхан хан бакъдолчу Маьлхан сахьтан соьнаца нийса йу (иза сахьташца гайтича), цунна тӀе 12ч тоьхча[1].
Маьлхан де-буьйсанан деха хиларан лестарш
Лаьттан орбита эллипсан кепехь хиларна, шарахь Лаьтта Маьлхан гонаха хьийзаран асанан а, сонан а сихалла хийцалуш йу. Лаьтта уггаре меллаша шен орбита тӀехула доьду афелехь — Маьлхана уггаре гена йолчу орбитин меттигехь долчу хенахь, ткъа уггаре сиха — перигелехь долчу хенахь. Иза шарахь маьлхан де-буьйсанан йохалла хийцалуш хиларан ладаме бахьана ду. Кхин цхьа ладаме бахьана — Лаьттан сема сетта хилар ду, цуьнан бахьанехь шарахь Маьлх стиглан го тӀехь экваторана хьала а, охьа а лела. Оцу хенахь Маьлхан нийса хьалакхетар де-буьйса нисделчу деношкахь меллаша хийцало (хӀунда аьлча Маьлх экваторана сонехь доьду), ткъа малххӀоттаман деношкахь сиха хийцало, Маьлх экваторана параллелан доьдучу хенахь. Иштта, бӀаьстенан де-буьйса нисделчу хенахь бакъдолчу Маьлхан нийса хьалакхетар дийнахь-буьйсанна гергга 3м39с тӀекхета, ткъа аьхкенан малххӀоттаман хенахь — 4м10с тӀекхета[2]. Бакъдолчу маьлхан де-буьйсанан йохаллин шарахь хуьлу уггаре йоккха башхалла гергга 50 с йу[3]. Оцу кепца, бакъдолчу маьлхан де-буьйсанан йохалла Ӏай, аьхкенан хенца дуьстича, йеха хуьлу (заманаш Къилбаседа ахсферехь йолчу заманех лаьцна йу)[1].
Маьлхан де-буьйсанан йохалла хийцайалар бахьанехь, бакъдолу меттигера маьлхан хан (маьлхан сахьташа гойтуш йолу), йуккъера маьлхан хан гойтучу механикин йа электронан сахьташца дуьстича, цхьабосса ца доьду. Йуккъерчу а, бакъдолчу а маьлхан хенан йукъахь йолчу башхаллех хан нисйар олу[4], хӀора шарахь 12 февралехь гергга шен максимуме кхочу (маьлхан сахьташ 14,3 минот тӀаьхьадису) а, охьадала долало а. 15 майхь гергга локалан минимуме кхочу (маьлхан сахьташ 3,8 минот хьалхадоьду), 27 июлехь — локалан максимуме (6,4 минот тӀаьхьадисаран хан). 4 ноябрехь гергга хенан нисдар шарахь долчу уггаре лахарчу минимуме кхочу: маьлхан сахьташ 16,4 минот хьалхадоьду[1].
Йуккъера маьлхан де-буьйса
Дерриг дийнан-буьйсанан дахарехь хӀара хийцалуш хилар тидаме ца эцархьама, йуккъера маьлхан де-буьйса леладо, иза «йуккъера экваторан Маьлх» олучу кхетамца дозуш ду[1] — иза стиглан экваторца цхьабосса лелаш йолу шартӀанан тӀадам бу (бакъдолу Маьлх санна эклиптица ца лелаш), иза бӀаьстенан де-буьйса нисделчу хенахь Маьлхан йуккъерачу тӀадамца цхьаьнабогӀу. Йуккъерачу Маьлхан стиглан го тӀехула хьийзаран период тропикин шарца нийса йу.
ХӀокху меридиан тӀехь йуккъера маьлхан де-буьйсанан йуьхь санна йуккъера экваторан маьлх лахарчу кульминацехь долу зама (йуккъера буьйсанан йуккъе) тӀеэцна йу[1].
Йуккъерчу маьлхан де-буьйсанан йохалла, бакъдолчу маьлхан де-буьйсанан йохалла санна, «периодически» (ханна-ханна) хийцалуш йац, амма иза монотонно (цхьаьна агӀор) хийцалуш йу. Иза доьзна ду Лаьтта шен семанна гонаха хьийзаран период хийцайаларца а, (кӀеззигчу барамехь) тропикин шеран йохалла хийцайаларца а; иштта иза хӀора бӀешарахь гергга 0,0014 секундена тӀекхеташ йу[5][6]. Иштта, 2000-чу шеран йуьххьехь йуккъерчу маьлхан де-буьйсанан йохалла 86400,002 секунда йара. Кхузахь барам санна СИ-н (Дуьненайукъара бараман системан) секунда йалийна йу, иза атоман чоьхьарчу периодически процессаца билгалйаьккхина йу. Иза йуккъера маьлхан секунда йац, хӀунда аьлча йуккъера маьлхан секунда, шен билгалоне хьаьжжина, йуккъерчу маьлхан де-буьйсанан 1/86 400 дакъа йу, цундела иза а йац гуттаренна цхьаьна барамехь.
Нийсдарш йукъадалор
Йуккъера маьлхан де-буьйса, нийсса аьлча, хийцалуш йоцу хенан барам бац, амма адаман хӀора дийнан дахар нийсса оцу барамах дозуш ду. Йуккъерчу маьлхан хенан де-буьйсанан йохаллехь цхьабосса долчу атоман хенца дуьстича нисдарш гуллалуш хиларна, наггахь UTC атоман шкалина тӀетоха деза «високосни секунда» олуш йерг. Иза оьшуш ду оцу шкалин уьйр UT маьлхан хенан шкалица йухахӀотторхьама. Теоретикца ларарца, високосни секунда дӀайаккха а тарло, хӀунда аьлча Лаьттан хьийзар гуттар а меллаша хила дезаш дац.
Кхин йолчу планеташ тӀехь а, спутникаш тӀехь а маьлхан де-буьйса
Бутт
Батта тӀехь йуккъера маьлхан де-буьйса йуккъерчу синодикин беттан хенах нийса ду (Баттан шина цхьатерра йолчу фазина йукъахь йолу йуккъера хан, масала, буьззинчу Баттана йукъахь йолу хан) — иза 29 де-буьйса а, 12 сахьт а, 44 минот а, 2,82 секунда а ду. Бакъдолу маьлхан де-буьйса йуккъерчу де-буьйсанал шине а агӀор 13 сахьтана кхаччалц галбала тарло. Иза доьзна ду Лаьтта шен орбита тӀехула цхьабосса цалеларца а, Баттан орбита эклиптикина сетта хиларца а, цуьнан орбита эллипсан кепехь хиларца а, Баттан хьийзаран сема орбитин экъана сетта хиларца а.
Планетийн кхин спутникш
Баттан метта санна, Маьлхан системичуьра дукхахйолчу планетийн спутникийн, приливан резонанс бахьанехь, орбитин период шен семанна гонаха хьийзаран периодца цхьаьнайогӀуш йу. Иштта, оцу спутникашна йуккъера маьлхан де-буьйса планетина гонаха хьийзаран хенан гергга ду. Кхузахь йукъарадахарш ду гигант-планетийн уггаре арахьара спутникаш (масала, Феба), иштта Гиперион а, иза шен семанна гонаха цхьа низам доцуш (хаотически) хьийзаш йу.
Планеташ
Меркурий-с Маьлхан гонаха го баккха 87,97 де оьшу, ткъа шен семанна гонаха иза 58,65 дийнахь хьийза (хӀара периодаш 3:2 санна вовшахтесна йу). Оцу планета тӀехь Маьлхан шина лакхарчу кульминацин йукъахь йолу йуккъера хенан йохалла 176 де ду, иза цуьнан шина шарца нийса догӀу. ХӀара хаа меттиг йу: иза перигелина герга болчу хенахь, планетин тӀехулонехь йолчу меттигера хьожучунна Маьлхан болам 8 дийнахь йуханехьа хила тарло, цундела, нийсса аьлча, маьлхан де-буьйсанан билгало кульминацица йозуш хилар хӀокху меттигехь йерриг нийса йац.
Венера тӀехь, цуьнан шен семанна гонаха хьийзаран сидерически период 243 де хиларна — иза цуьнан орбиталан периодал (224,7 де) сов ду — йуккъера маьлхан де-буьйса гергга 116,7 де ду (иза планета йуханехьа хьийзаш хиларна ду).
Марс тӀехь йуккъера маьлхан де-буьйса Лаьттан тӀехьчул кӀеззиг бен деха дац. Иза 24 сахьт, 39 минот, 35,244 секунд ду. ТӀехуло чӀогӀа йоцучу газан гиганташ тӀехь, маьлхан де-буьйса шораллех дозуш ду — хӀаваъ (атмосфера) тайп-тайпанчу шораллашкахь тайп-тайпанчу сихаллица хьийза. Лахахь маьлхан де-буьйса а, хьийзаран период а санна экваторан маьлхан де-буьйса а, экваторан хьийзаран период а тӀеэцна.
Юпитер тӀехь де-буьйса 9 сахьт, 55 минот, 40 секунд ду, Сатурн тӀехь — 10 сахьт, 34 минот, 13 секунд.
Уран тӀехь, цуьнан сема орбитин семанна 90 градусал сов сетта хиларна, тӀехулонехь йолчу меттигера хьожучунна Маьлхан болам, седарчашна хьокъехь, стиглан го тӀехь йуханехьа (Лаьттан тӀехь а, кхин йолчу планеташ тӀехь а санна, церан хьийзаран сема орбитин семанна ирачу сонехь хиларна) ца хуьлуш, хьалханехьа хуьлу. Цуьнан бахьанехь, йуккъера маьлхан де-буьйса, кхин йолчу планеташ тӀехь санна седарчийн де-буьйсанал деха ца хуьлуш, доца хуьлу. Уранан цхьана «шаре» (цуьнан Маьлхан гонаха хьийзаран хан, 30 685,4д) кхочу 42 717,7 цуьнан седарчийн де-буьйса а, 42 718,7 цуьнан маьлхан де-буьйса а, цундела Уранан экватор тӀехь йуккъера маьлхан де-буьйса 17ч14м22,5с ду, иза шен хьийзаран хенал (периодана) 1,5 секунд бен доца дац.
Нептун тӀехь маьлхан де-буьйса 15 сахьт, 57 минот, 59 секунд ду.
Плутон Маьлхана чӀогӀа гена хиларна (цундела цуьнан орбитин сонан сихалла лахара хиларна), цуьнан йуккъера маьлхан де-буьйса шен семанна гонаха хьийзаран хенаца (периодаца) гергга цхьаьнадогӀу: 6 де, 9 сахьт, 17 минот, 36 секунд.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 Астрономический календарь. Постоянная часть / Отв. ред. В. К. Абалакин. — 7-е изд. — М.: Наука, 1981. — С. 18—19.
- ↑ Астрономический ежегодник на 1932 год / Ред. Б. Ю. Козловский. — Л.: Астрономический институт, 1931. — С. 3—5.
- ↑ 3.Систинное солнечное время. scask.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
- ↑ Астрономические опыты. astroexperiment.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль. Архивйина 2020 шеран 30 июнехь
- ↑ Leap Seconds. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
- ↑ Popularization of scientific knowledge-National Time Service Center Chinese Academy Of Scences. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль. Архивйина 2021 шеран 26 апрелехь
Кхин дӀа темана тӀехь
| Де-буьйсанан хан | |
|---|---|
| Де-буьйсанан хенан тайпанаш |
|
| Боьзна йаззамаш | |
