Матросов, Александр Матвеевич
Матросов Александр Матвеевич (1924 шеран 5 февраль[1], Днепр — 1943 шеран 27 февраль, Чернушки[d], Тверан область) — Советийн Союзан Турпалхо (1943 шеран 19 июнь), ЦӀен эскаран салти, Калининан фронтан инарла М. Н. Герасимовн оперативан тобанера 6-гӀа Сталинан Сибрехан шен лаамехь йолу кхийсархойн корпусан 91-гӀа къастина Сибрехан шен лаамен И. В. Сталинан цӀарах бригадин 2-гӀа къаьстина кхийсархойн батальонан кхийсархо-автоматчик, ВЛКСМ декъахо. Кхелхина 19 шо долуш, шен накханца немцойн ДЗОТан амбразура къевлина, оцу гӀуллакхо таро йелла взводан тӀемлошна мостагӀчун герз детта меттиг охьатаӀо. Цуьнан доьналла шуьйра серладаьккхира газеташкахь, журналашкахь, литературехь, кинохь.
Биографи
Официалан версица, Матросов Александр Матвеевич вина 1924 шеран 5 февралехь Украинийн ССР Екатеринославан губернин Екатеринославехь.
1942 шеран 30 сентябрехь деша волавелла Краснохолмскан гӀашлойн доьшийлехь курсант 5 ротин вара. 1942 шеран ноябрехь комсомоле велира. 1942 шеран декабрехь доьшийлин курсанташца хьажийра гулбечу меттиге Аштаркхне (йа Харабали Аштаркхнен областе) Ӏомийлашка.
1943 шеран 18 январехь станцера Платовка Чкаловскан (хӀинца Оренбурган) областера доьшийлин курсанташца шен лаамца вахара Калининан фронт. 1943 шеран 12 февралехь Матросов кхечира декъе, гӀуллакх дира 91-гӀа къаьстина Сибрехан шен лаамца йолу И. В. Сталинан цӀарах йолу бригадин (тӀаьхьа 254-гӀа гвардин кхийсархойн полк 56-гӀа гвардин кхийсархойн дивизин, Калининан фронт) 2-гӀа къаьстина кхийсархойн батальонехь (кхечу хаамашца 3-гӀа батальонан 1-ра ротехь), хаьржира тобана комсорг, хӀоттийра взводан агитатор. 1943 шеран 15 февралехь, 18:00 сахьт даьлча, 91-гӀа бригада арайелира станцера Земцы Локня гӀалин агӀор.
Фронтехь
1943 шеран 25 февралехь 91-гӀа бригада, шен ши батальон а йолуш, тӀелетаран тӀемаш бира Черни а, Брутово а нах беха меттигашна. 1943 шеран 26 февралехь 91-гӀа бригада, 2-гӀа батальонан ницкъийн цхьа дакъа а долуш, малхбалехьа Чернушка Къилбаседа йуьртана уллехула чекх а йаьлла, Плетень (Къилбаседа) йуьртан кӀошта кхаьчна, Ӏалашо агӀон тӀетоьхна Чернушки а, Чёрни а ларйеш волу мостагӀ хӀаллаквар йолуш, и йуьрташ схьайахар йолуш. Фронтера Чернушкин тӀе 4-гӀа батальон летта. ТӀелетачу хенахь мостагӀчо батальон йийкъира 3 тобане. Луьра тӀом хиллачул тӀаьхьа батальонан тобанаш цхьаьнакхетта, амма батальонан командир капитан Афанасьевн чов йира. МостагӀчо чӀогӀа дуьхьало йира, йуккъерчу минометех а, йаккхийчу тоьпех а, йаккхийчу минометех а герзаш детташ.
Турпалалла
1943 шеран 27 февралехь 2-гӀа батальонна омра кхаьчна Калининан областан Локнян кӀоштара Чернушки. [lower-alpha 1]. Советийн эскархой хьуьна чу а бахана, йисте ма-кхаьччинехь, мостагӀчун чӀогӀачу герзана кӀел нисбелира уьш - ДЗОТ чохь йолчу кхаа пулемето дӀакъевлира йуьртана тӀебогӀу некъаш. Герз детташ йолу меттигаш дӀайаха арайаьхна шишша стагах лаьтта штурман тобанаш. Штурмовикийн тобанийн аьтто баьлла флангашкара ши ДЗОТ йохо. Амма йуккъерчу ДЗОТа чуьра пулемет кхидӀа а герз детташ йара Плетень йуьртана хьалха йолчу боьран чу. Иза сацо гӀертарх а аьтто ца баьлла.
Цул тӀаьхьа цӀен эскархой Огурцов Пётр Александрович (вина 1920-гӀа шо, Балаково, Саратован область) а, Матросов Александр а текхира ДЗОТ йолчу агӀор. ДЗОТана тӀегӀертачу меттигашкахь Огурцовна хала чевнаш хилла, Матросовс сацам бира ша операци чекхйаккха. Флангера амбразурина тӀе а вахана, ши граната кхоьссира цо. Пулемет тийна Ӏийра. Амма салтий тӀе ма-летта, йуха а ДЗОТ чуьра герз детта долийра. ТӀаккха Матросов хьала а гӀаьттина, ДЗОТ долчу агӀор а хьаьдда, шен дегӀаца амбразура дӀакъевлира. Шен дахар дӀа а луш, цо дакъа лоцу подразделенин тӀеман мисси кхочушйарехь.
МостагӀчун цӀе гӀеллуш, батальон сихонца хьалхайала йолайелира. Плетень эвла дӀалаьцна 4-гӀа батальоно фронтан тӀелатарца а, 2-гӀа батальоно фланган тӀелатарца а. Чернушка юьрта боьду некъ биллина бара, 13 сахьт даьлча йуьрт дӀалаьцна 4-чу батальонан ницкъаша. 91-гӀа къаьстина кхийсархойн бригадин политдекъан агитатор волчу лакхарчу лейтенанта Волков Пётра Ильича хаам бира политдекъе А. Матросовн турпалалех лаьцна. Цуьнан рапортехь йаздина дара, Калинин областан Локнян кӀоштан Чернушки эвлана гергахь хиллачу тӀамехь Матросов турпалаллин кепехь кхелхина аьлла[2]. ХӀинца эвла йац, Плетень эвлана мохк Михайловн волость, ткъа Чернушки эвла — Псковн областан Локнян кӀоштан Самолуковски волость йукъайоьду.
ХӀолламаш
Матросов Александран хӀоллам хӀоттийна лахарчу гӀаланашкахь а, йарташкахь а:
- Анжеро-Судженск;
- Барнаул;
- Велики Луки;
- Днепропетровск (дӀайаьккхина 3 йа 4 январехь 2023);
- Дюртюли;
- Ишеевка — поселкан цхьаьна паркехь;
- Ишимбай — Йуккъера оьздангаллин а, садаӀаран а А. Мотросовн паркехь (кхоалгӀа верси хӀоллам);[3]
- Коряжма;[4]
- Краснодар — № 14 йолу ишколехь, цуьнан цӀе лелош йолу;
- Красноярск;
- Курган — хилла Матросовн цӀарах кинотеатран уллехь (хӀинца технойукъ Toyota), хӀинца (1987, скульптор Г. П. Левицкая);[5]
- Октябрьски — Матросов Александр Матвеевичан хӀоллам посёлкехь Нарышево, цунна сий деш гӀалара ураман цӀе тиллина;
- Салават — Матросовн бюст (1961), скульптор Л. Ю. Эйдлин;
- Ленинград (хӀинца Петарбух) — Москохан Толаман паркех а, Матросовн Александран урамехь а;
- Сибай;
- Севастополь;
- Стерлитамак;
- Тольятти;
- Ульяновск;
- Ивановка (Ульяновскан кӀошт, Ульяновскан область);
- Станци-Охотничья;[6]
- Баратаевка (Ульяновскан область);[7]
- Высококолковски йуьртан меттиг — стела (2016);[8]
- Уфа — Ленинан цӀарах паркера хӀоллам (1951, скульптор Эйдлин Л. Ю.[9]); Уфан юридически институтехь А. Матросовн а, М. Губайдуллинан а мемориал Толаман Парк (1980, скульпторш Л. Кербель, Н. Любимов, Г. Лебедев);
- Харьков: Харьковхь цхьаьна ураманна цӀе тиллина Матросов Александран сийнна;
- Галле (Саксони-Анхальт) — ГДР (1971, йуха боьттина Матросовн хӀоллам Уфахь);[9]
- Иэсан седа: Михайло-Коцюбински;[10]
- Платовка йуьрт Оренбурган областера — Платовскан А. Матросовн цӀарах ишколехь бюст (скульптор — Николай Игнатьевич Колесников).
Турпалалла бӀешерашка йаккхар
Зорбанехь Матросовн турпалалла дуьххьара серлайаьккхина советийн журналиста Бубеннов Михаила[11]. Советийн литературехь Матросовн турпалалла майраллин а, тӀемлойн доьналлин а, Даймохк безаран сийлалла йу.
Галерей
Говзаллехь
Фильмаш
- «Александр Матросов. Шагнувший в бессмертие», реж. А. Егорычев. «ДокСтори Продакшн», 2022
- «Рядовой Александр Матросов»
- «Александр Матросов. Правда о подвиге» (Россия, 2008)
Кхоллараллаш
- Анвер Бикчентаев. Право на бессмертие'. — М.: Советский писатель, 1950. — 288 с.
- Багаутдинов Айрат Маратович, Багаутдинов Рушан Айратович. Подвиг Александра Матросова: анализ советских и немецких документов. Монография. Уфа. РИЦ БашГУ. 2021. — 223 с. ISBN 978-5-7477-5317-4
- Бикчентаев А. Г. Орёл умирает на лету. — Уфа, 1966.
- Журба П. «Александр Матросов»
- Пантелеев «Гвардии рядовой»
Музыкехь
- Матросов Александр хьахаво «Гражданийн дуьхьало» тобанна эшарахь «Маршо» («Стенна велакъаьжна Санька Матросов…»).
Билгалдахарш
Комментареш
- ↑ со 2 октября 1957 года деревня Чернушки вошла в состав Псковской области
Хьосташ
- ↑ Aleksandr Matveyevich Matrosov // TracesOfWar
- ↑ Семен Экштут, доктор философских наук. Километры и секунды Александра Матросова. Полная реконструкция подвига, совершенного 75 лет назад. Публикуется впервые.
- ↑ Никулочкин, Д. В. Хранители истории Ишимбая : ч. VI-II // Подметки+ : газ. / ред. Г. Р. Ямалова. — Ишимбай : РИК «Аспект», 2018. — № 20 (16 майхь). — С. 2. — ISSN 2220-8348.
- ↑ Коряжма. Памятники Архиван копи 2016 шеран 26 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ.
- ↑ Фотография памятника Александру Матросову в Кургане Архиван копи 2015 шеран 22 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ.
- ↑ О лагере. www.lagermatrosova.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 8 октябрь. Архивйина 2020 шеран 15 октябрехь
- ↑ 2GIS Captcha. captcha.2gis.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 11 октябрь.
- ↑ В Ульяновской области открыли памятный знак Александру Матросову. 1ul.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 11 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
- ↑ 1 2 Изобразительное искусство. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 12 январь. Архивйина 2012 шеран 25 октябрехь
- ↑ Информация о памятнике. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 24 апрель. Архивйина 2013 шеран 24 июлехь
- ↑ Память народа
Литература
- Золотые звёзды Оренбуржья: биографический справочник / В. П. Россовский; ред. Е. А. Урбанович; рец. У. А. Батыров, Н. М. Румянцев. — изд. 2-е, перераб. и доп. — Оренбург: ИПК «Южный Урал», 2005. — С. 382—383. — 595 с. — ISBN 5-94461-009-3.
- Оренбуржцы — Герои Советского Союза: библиографический указатель / Библиогр. отд.; сост. Н. А. Кузнецова. — 1. — Оренбург: Областная научная библиотека имени Н. К. Крупской, 1987. — С. 81—82. — 155 с.
- Бикчентаев А. Г. Орёл умирает на лету. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1966. — 262 с. — 100 000 экз.
- Бондаренко-Снитин О. Правда и вымысел(оьр.) // Ватандаш : журнал. — 2005. — № 2. — С. 107—112. — 1683-3554.
- Борисов Н. Бросок в бессмертие // Живая память: Великая Отечественная: правда о войне. М., 1995. Т. 1.
- Вклад заключенных ГУЛага в победу в Великой Отечественной войне // Новая и новейшая история. 1996. № 5.
- Коваленко А. П., Сгибнев А. А. Бессмертные подвиги. — М.: Воениздат, 1980. — 351 с.
- Коваленко А. П. Правда о Матросове и матросовцах. М., 1994
- Легостаев И. Т. Бросок в бессмертие: к 40-летию подвига А. Матросова / предисл. И. С. Медникова. — 2-е изд., перераб. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 111 с. — (Герои комсомола).
- Имя с первой полосы. — М., 1985. — С. 540—548.
- Молодые герои Великой Отечественной войны. — М., 1970. — С. 141—153.
- Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1965. — Т. 1. — С. 19—28.
- Шкадаревич И. И. Подвиг Матросова. — М.: Воениздат, 1961. — 104 с.
- Шкадаревич И. И. Бессмертный подвиг Александра Матросова. — М.: Просвещение, 1973. — 192 с.
- Матросов, Александр Матвеевич // Золотые Звёзды : Книга о дважды Героях и Героях Советского Союза, уроженцах Днепропетровщины / сост. Н. С. Головин, В. Н. Петрищева ; при участии Ф. А. Матюшко, А. И. Посаднев ; ред. М. А. Штейн. — Днепропетровск : Промiнь, 1967. — С. 245—247. — 432 с. — (Герои Советского Союза).