Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Локк, Джон

Джон Локк (инг. John Locke; 1632 шеран 29 август, Рингтон[d], Сомерсет — 1704 шеран 28 октябрь, Хай-Лейвер[d], Эппинг-Форест[d]) — ингалсан педагог, философ, эмпиризман а, либерализман а векал. Цо гӀодира сенсуализм дӀасайаржаран. Цуьна ойланаш боккху Ӏаткъам бира эпистемологи, политикин философин а кхиарна. Цуьна ойланаш чӀогӀа лоруш йара Вольтерас а, Руссос а, кхиболу цуьна заманехь хилла философаш а, ойланчаш а, революционераш а.

Локкан теоретически конструкцеш а билгалйаьхна тӀаьхьарчу философаша, масала, Дэвид Юма а, Иммануил Канта а. Локк хилла хьалхара ойланча, личность концептуализаци йеш сакхетам хаддаза хиларца. Цо иштта дӀахӀоттийра, хьекъал «цӀена у» ду аьлла — вуьшта аьлча, Декартан философина дуьхьал, Локка дӀахьедира, адамаш дуьненчу довлу шен чуьра ойланаш йоцуш, ткъа хаарш меттана къастадо деккъа цхьана синхаамийн кхетамца схьаэцначу зеделлачо билгалдо бохуш.

Биографи

Локк вина 1632 шеран 29 августехь Англин къилба-малхбузехь йолчу жимачу гӀалахь Рингтонехь, Сомерсет графствохь, Бристолан гергахь, провинцин адвокатан доьзалехь.

1646 шарахь шен ден буьйранчин (Граждански тӀом болчу хенахь Кромвеллан парламентан эскарехь капитан хилла волу) рекомендацица иза дӀаязвира Вестминстеран школе (хӀетахь махкахь коьрта дешаран меттиг). 1652 шарахь Локк, школин тоьллачу дешархойх цхьаъ, деша вахара Оксфордан университете. 1656 шарахь бакалавран, 1658 шарахь магистран диплом эцна.

1667 шарахь Локка тӀеийцира лорд Эшлин (тӀаьхьо граф Шафтсберин) шен кӀентан лор а, хьехамча а хила кховдор, цул тӀаьхьа жигара дакъалецира политикехь. Цо яздан долийра «Толерантех лаьцна кехаташ» (зорбане делира: хьалхара 1689 шарахь, шолгӀа а, кхоалгӀа а 1692 шарахь (и кхоъ анониман), ткъа йоьалгӀаниг 1706 шарахь, Локк веллачул тӀаьхьа).

Шафтсберин графан омрица Локк дакъалецира Къилбаседа Америкера Каролинан провинцин конституци а, «Юкъара план» а кечъеш («Каролина бух болуш конституцеш»).

1668 — Локк хаьржира Паччахьан юкъараллин декъашхо, ткъа 1669 шарахь цуьнан кхеташонан декъашхо. Локкан коьрта Ӏалашонаш яра Ӏаламан Ӏилма, медицина, политика, экономика, педагогика, пачхьалкхан килсаца йолу юкъаметтиг, динан толерантан проблема, синкхетамийн паргӀато[2].

1671 — Цо сацам бира адаман синкхетамехь кхетаман ницкъаш кӀорггера Ӏамор тӀеэца. Иштта концепци яра цуьнан «Адамийн кхетамах лаьцна очерк» цӀе йолчу магнум-опусан тӀехьа лаьтташ, цу тӀехь цо 19 шарахь болх бира.

1672 а, 1679 а — Локк тайп-тайпана ладаме даржаш кхаьчна Англин лакхарчу Ӏедалан институташкахь. Амма Локкан карьера ма-дарра йозуш яра Шафтсберин лакхенех а, охьадовларех а. 1675 шо чекхдолуш дуьйна 1679 шо юккъе кхаччалц Локк Францехь вара, могашалла лахъялар бахьана долуш.

1683 шарахь Локк Шафтсберина тӀаьхьа махкахвелира Голланде. 1688—1689 шерашкахь билгалдаьккхира Локк лелар чекхдаьккхина кулминаци. Сийлахь революци хилира, Вильгельм III Оранжевский кхайкхийра Англин паччахь. 1688 шарахь Локк шен даймахка юхавоьрзу.

1690-гӀа шерашкахь, шен Ӏедалан гӀуллакхца цхьаьна, Локк юха а шуьйра Ӏилманан а, литературин а болх бира. 1690 шарахь араелира «Адамийн кхетамах лаьцна очерк» а, «Ӏедалан ши трактат» а; 1693 шарахь «Дешаран хьокъехь ойланаш»; ткъа 1695 шарахь «Керста динан санехь хилар» цӀе йолу книга.

1704 шеран 28 октябрехь иза велира шен доттагӀчун леди Дамерис Машаман махкара цӀахь астмах.

Теория познания

Зеделларг(оьр.)нохч. — иза вайн хаарийн бух бу, индивидуальни кхетамех лаьтташ. Кхетамаш бекъалу синхаамашка, хӀаманаша синхаамашна а, чоьхьарчу ойланашна а тӀеӀаткъам барца кхоллалуш долу. Чолхе ойланаш кхоллало синкхетамехь элементарни кхетамаш абстракци ярца. Хьекъал лоруш ду Ӏаьржа тептар («tabula rasa») санна, цу тӀехь синхаамашкара хаамаш дӀаязбина бу. Эмпиризмо чӀагӀдо зеделларг хьалха хилар хьекъалал.

undefined

Локкан философина кӀорггера тӀеӀаткъам бина Декарта[3]. Бакъдерг схьаоьцу ма-дарра терго ярца я кхечу бакъдолчух схьадаккхарца. Дедукци кхочушйо силлогизмехула а йоцуш, юкъара меттиг лахарца, цуьнгахула ойланашна юкъара юкъаметтигаш шера дӀахӀиттош. Ший а кхетам цхьатерра белахь а, Локка къаьсттина тидам тӀебахийтира зеделлачун роле[3].

Локк Декартаца реза хиллехь а, хӀуманан а, бахьанин а кхетамашца, цо юхатоьхна Декартан тезис, синан гуттаренна а, ойла еш йолу чулацам хиларх лаьцна. Локка чӀагӀдора, ойланаш еккъа цхьана синхаамца а, ойлаярца а караерзайо, уьш шен чуьра ца хуьлу. Цо дика харцйира шен чуьра ойланийн гипотеза, чӀагӀдора уьш хиларан тоьшаллаш кхачам боллуш цахилар[3].

Гоббсан психологино а Ӏаткъам бира Локкана. Гоббс санна, Локк тешна вара, лаамаша вайн лаамна урхалла до, адаман амалш къастайо. Маршо кхетадо синан шен лаамца шен гӀуллакхан некъ харжа ницкъ хиларх[3].

Ньютонан а бара боккха тӀеӀаткъам, цуьнан Ӏилманан талламийн кепаша Ӏаткъам бира Локкан ойлаяран а, Ӏилманан а некъана.

Эххар а Локкан философи гучуелира рационализмна а, эмпиризмна а юкъахь компромисс санна. Цуьнан белхаша бух биллина кхузаманан психологин а, эпистемологин а кхетамна, амма царна чохь цхьацца шалхонаш а, цхьаьнадогӀуш цахиларш а делахь а, тайп-тайпанчу философин школийн цхьаьнакхетначу Ӏаткъамашца.

Локк оьздангаллин хьажам билгалбаьккхина Делан Ӏаламан низаман ойланца, цо адамашна тӀедиллина юкъара дикане гӀертар. Ирс лоруш хилла хазахетар а, синан кхачо а санна, ткъа ирсе ца хилар лоруш хилла сингаттам а, дог дохар а санна. Воналла билгалйоккхуш хилла юкъараллина я цхьана стагана леррина дина зе санна[3].

Педагогикин ойланаш

Джон Локк ву эмпиристийн-сенсуалистически хаарийн теори кхоьллинчарех цхьаъ, цо чӀагӀдора адамийн шен чуьра ойланаш яц аьлла. Цо лоруш хилла стеган хьекъал «деса у» санна хилар.

undefined

Локкан уггаре а мехала гӀуллакхех цхьаъ ду къонахчун кхетош-кхиоран оригиналан система кхоллар, прагматизман а, рационализман а бух тӀехь. Цу системо хьалхадоккхуш хилла стаг барт болуш кхиар, шена чулоцу дегӀан а, синмехаллин а, оьздангаллин а, динан а дешар, ткъа иштта говзалла санна пайде говзаллаш Ӏамор. Локка уггаре а коьрта дешаран кеп лоруш яра беран лаамашна а, сатийсамашна а тӀе тидам бахийтар, дика амалш а, говзаллаш а кхиорехь аьтто болу Ӏалам кхоллар.

Къонахчун дешар юкъадогӀу (дешаран массо а дакъош вовшашца доьзна хила деза):

  • Физкультура: могуш-маьрша дегӀ кхиорехь, доьналла долуш хиларехь, къинхьегамехь хиларехь гӀо до. Могашалла чӀагӀъяр, цӀена хӀаваъ, атта кхача, чӀагӀдар, луьра режим, дог-ойла лелор, ловзарш.
  • Психически кхетош-кхиоран муьтӀахь хила деза амал кхиорна а, дешна бизнесхо кхолларна а.
  • Динан дешар хьажийна хила деза бераш ламасташна марздарна тӀехь а доцуш, Деле везаш хилар а, ларам бар а кхиорна тӀехь, иза Лекха хиларе терра.
  • ГӀиллакх-оьздангаллин кхетош-кхиоран: шен хазахетаршна инкарло ян, шен лаамашна дуьхьало ян, хьекъалан хьехамашна тӀехь хаддаза лела хаар кхиор. Иштта цо кхиадо говза гӀиллакхаш а, галморзахаллин говзалла а.
  • Къинхьегаман дешар цхьа говзалла (пхьар, токар) караерзорах лаьтташ ду. Къинхьегамо новкъарло йо зене ледарло хила тарлуш хиларна.

Шен заманан дешаран системина критика еш, Локка билгалдаьккхира цуьнан эффект цахилар а, дахаран бакъдолчу хьашташца дӀасакъастар а. Абстрактни а, кхеташ йоцу а материалаш Ӏаморан метта, цо кховдийра юкъараллин дахарца а, хьашташца а гергарло долу дешаран амалш кхочушъяр.

Локкан ойланаша кӀорггера тӀеӀаткъам бира педагогика а, дешар а кхиарна, къаьсттина XVIII бӀешарахь французийн Ӏилманчашна, швейцархойн хьехамчана Песталоцци Иоганн Генрихна, оьрсийн ойланчашна, масала, Ломоносов Михаилна. Цуьнан цхьайолу ойланаш лелайора, юха а болх бира Жан-Жак Руссон гӀараваьллачу «Эмиль» цӀе йолчу произведенехь.

Политикин ойланаш

Естественни хьал — Локкан хетарехь иза абсолютан паргӀатонан а, цхьатерра хиларан а хьал ду, цу чохь адамаша маьрша леладо шайн дахар, паргӀато, бахам, шайна юкъахь хьекъалан бахам а болуш. Маршо кхетадо шен лаамехь лела ницкъ хиларх, шен адамца а, гӀуллакхашца а, массо а кепара бахамца а лела йиш хиларх. Локка чӀагӀдора, паргӀато хила йиш йоцийла личностни ша-шена доладар доцуш, цо юкъара доккху массо а кепара личностни дозуш хилар.

  • Локка бакъйира низаман Ӏедалан а, гражданийн юкъараллин а принцип, иза дуьхьал яра лаамаза леларна а, деспотизмна а. Цо ларйора долахь йолу бахам а, Ӏаламан бакъонаш а, пачхьалкх декхаре ю низаман гурашкахь леларца бахархойн личностни маршо а, бахам а ларбан аьлла хеташ.
  • Конституцин монархин агӀонча а, социалан контрактан агӀонча а волу Локк ларйира Ӏедалш низамашдаккхаран а, кхочушдаран а, федералан а Ӏедалшка декъаран ойла. Къанойн Ӏедало билгалъяха еза леларан норманаш, кхочушдаран Ӏедало уьш кхочушъяр лардан деза, ткъа федералан Ӏедало пачхьалкхан арахьара гӀуллакхаш лело деза.
  • Локка хьалхаяьккхира демократин революцин ойла, халкъан бакъо ю аьлла, дӀакхайкхийра шайн бакъонаш а, маршонаш а йохош долу Ӏедал дуьхьало ян а, хийца а. И ойланаш уггаре а дуьззина кхиъна цуьнан «Ши Ӏедалан трактат» цӀе йолчу балха тӀехь, цигахь цо бакъйира 1688 шеран ингалсан сийлахь революци, къийсамаш бира Вильгельм III Ӏедале кхачаран низамехь хиларх.
  • Шен прогрессивни хьежамаш боллушехь, Локк дакъалецира лайн йохк-эцарна а, Къилбаседа Америкехь колонизаци ярна а финансаш латторехь, цуо критика йира кхузаманан Ӏилманан литературехь.

Бакъонийн пачхьалкх

Локк — либералан демократин Ӏедалан теори кхоьллинарг, иза йина ю индивидуальни маршонан принцип тӀехь. Фильмер Робертан(оьр.)нохч. абсолютан монархин ницкъах йолчу ойланца дуьстича, Локка Ӏедалан схьадовларан концептуализаци йира маьрша бахархошна юкъахь лаамехь бина барт санна. Наха шайн лаамехь шайн цхьадолу бакъонаш пачхьалкхе дӀало, дуьхьал шайн бакъонаш а, бахам а ларбаре сатуьйсуш.

Пачхьалкхан коьрта кхо бакъо ю:

  • Законодательни ницкъ – зуламна таӀзар дар нисдеш долу низамаш хӀиттадо.
  • Кхочушдаран Ӏедал – махкахь низамаш лардарна тӀехь терго латтайо.
  • Федеративни Ӏедал – юкъаралла ларйо арахьара кхерамех тӀом барца а, барт барца а.

Цуьнца цхьаьна Локка чӀагӀдо пачхьалкхан Ӏедал абсолютан цахилар, билгалдаьхна дозанаш лардан дезаш хилар:

  • Пачхьалкхан йиш яц бахархойн долахь долчу дахарна юкъагӀерта а, церан бахамашна доладан а, уьш реза боцуш.
  • Низам массо а бахархошна цхьатерра лело деза, юкъара тӀеэцначу норманашна тӀе а тевжаш. Халкъ я цуьнан векалш реза хилча бен яла йиш яц налогаш.
  • Къанойн ницкъ кхечаьрга дӀабала йиш яц; и бакъо халкъан ю.

Цу кепара, Локкан теорино бух биллира кхузаманан кхетамна демократех а, бакъонан Ӏедалх а, шера билгалдоккхуш Ӏедалш дӀасакъастар а, пачхьалкхан Ӏедал бахархойн интересашца дозанаш хӀиттор а[4][5][6].

Пачхьалкх а, дин а

Шен «Толеранталлах лаьцна кехаташ» а, «Делан Йозанашкахь гуш ма-хиллара керста динан санехь хилар» а белхаш тӀехь Джон Локк чӀогӀа ларйира динан толеранталла лелоран ойла. Цунна хетара, керста динан коьрта бух бу Ӏийса-пайхамаран мессианийн пайхамараллах тешар, цундела тайп-тайпана керста динан конфессишна юкъахь йолу башхаллаш дискриминаци я привилеги ян ца еза.

Локка чӀагӀдора, оьздангалла хила йиш ю, цхьана билггалчу динехь хиларе ца хьоьжуш. Бусалба дин а, жуьгтийн дин а, кхин долу дин а лелош берш лаккхара оьздангалла йолу бахархой хила ницкъ болуш бу, церан тешаршна керста нехан тешаршал алсам къахьега дезаш делахь а. Политикан Ӏедал, Локкна хетарехь, динан сферехь юкъагӀерта ца деза, цо юкъараллин низамаш ца дохош хилчахьана, я юкъараллин низамна кхерам ца кхуллуш хилчахьана.

Цундела Локка радикалан кепара килс а, пачхьалкх а дӀакъастаран агӀонча вара. Пачхьалкхо адамашна кхел ян еза граждански низаман дозанехь бен, ийман а, тешар а хӀора вахархочун шен гӀуллакхаш а дуьтуш.

ХӀетте а, Локка католикашна(оьр.)нохч. а, атеисташна а лерина башхаллаш йора. Цо лорура католикаш пачхьалкхан стабилаллана кхерам, хӀунда аьлча уьш римхойн понтификана муьтӀахь бара, ткъа атеисташ, хӀунда аьлча цара юхатоьхна ша деланан гучудаларан ойла, цу тӀехь лаьтташ яра цуьнан керста динан верси.

Библиографи

Коьрта белхаш

  • Письма о веротерпимости (A Letter Concerning Toleration) (1689 шо).
  • Опыт о человеческом разумении (Essay Concerning Human Understanding) (1690 шо).
  • Второй трактат о гражданском правлении (The Second Treatise of Civil Government) (1690 шо).
  • Некоторые мысли о воспитании (Some Thoughts Concerning Education) (1693 шо).

Самукъане хилларш

  • Локк вара Ӏедалан схьадаларан «Контрактни» теори кхоьллинчарех цхьаъ.
  • Локк дуьххьара хӀоттийра «ницкъаш дӀасакъастаран» принцип низамашдаккхаран а, кхочушдаран а, кхелан а.
  • ГӀараяьллачу «Дайна» цӀе йолчу телесериалехь коьртачу турпалхойх цхьаъ ву Джон Локкан цӀарах.
  • Орсон Скотт Кардан Ӏилманан фантастикан романийн серехь «Эндеран ловзар» турпалхойх цхьаммо а псевдоним санна лецира Локк фамили. Оьрсийн гочдарехь ингалсан маттара «Локк» цӀе нийса ца яьккхина «Локи» аьлла.
  • Локк иштта фамили ю Микеланджело Антонионис 1975 шарахь яьккхинчу «Репортер» фильман коьрта турпалхочун.
  • Локкан педагогически ойланаша тӀеӀаткъам бира XVIII бӀешо юккъе даьлча Россин синмехаллин дахарна.

Литература

  • Блауг М. Локк, Джон // 100 великих экономистов до Кейнса = Great Economists before Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past. — СПб.: Экономикус, 2008. — С. 175—177. — 352 с. — (Библиотека «Экономической школы», вып. 42). — 1500 экз. — ISBN 978-5-903816-01-9.
  • Заиченко, Г. А. бъективность чувственного знания: Локк, Беркли и проблема «вторичных» качеств // Философские науки. — 1985. — С. 98-109.
  • Локк, Джон // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Локк (Locke) Джон / А. Л. Субботин // Куна — Ломами. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — С. 617—618. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 14).
  • Нуреев Р. М. Теоретические основы критики меркантилизма. Дж. Локк // Всемирная история экономической мысли: В 6 томах / Гл. ред. В. Н. Черковец. — М.: Мысль, 1987. — Т. I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни. — С. 414—418. — 606 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-244-00038-1.
  • Ayers M. Locke. — London, 1993. — 700 с.
  • Boeker R. Locke on Persons and Personal Identity. — Oxford, 2021. — 303 с.
  • Stuart М. Locke's Metaphysics. — Oxford, 2013. — 522 с.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Kindred Britain
  2. ↑ author Search Results (нох.). catalogues.royalsociety.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 12 декабрь.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Локк // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  4. ↑ Glausser W. Three Approaches to Locke and the Slave Trade // Journal of the History of Ideas. — 1990. — Apr. - Jun. (т. 51, № 2). — С. 199—216.
  5. ↑ John Locke Against Freedom | Jacobin. www.jacobinmag.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 18 декабрь. Архивйина 2021 шеран 28 октябрехь
  6. ↑ Wayback Machine. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 18 декабрь.

Хьажоргаш

John Locke РУВИКИ.Медиа чохь

Категореш