Ладаме хIумнах лаьцна къамелаш

Ишколан программе декхарийлахь йолу классехь йоцу доьшийла йалайар кхайкхийра 2022 шеран 20 июнехь; «Ӏилма» йукъараллин хийшамашкахь. Дешаран шо долалуш Российн серлонан министралло кечйира хьехархошна методикин рекомендаци. Россихь болх беш йара классан куьйгалхой керла дисциплинин 700 майда^[1].

Хьалхара урок, "Ладаме хIумнах лаьцна къамелаш" дӀадаьхьира Российн президенто Путин Владимира 2022-чу шеран сентябрь беттан 18-чу дийнахь, Калининградехь белхан визит йеш. Схьайиллиначу доьшийлехь дакъалаца кхайкхина бара Российн тайп-тайпанчу гӀаланашкара Калининграде баьхкина Ӏилманан, оьздангаллин, спортан декъехь олимпиадашкахь а, къийсадаларшкахь а толам баьккхина болу нах. Урок цхьана темина лерина яцара; гулбеллачара дийцира президенте шайна мехала хиллачу хиламех лаьцна, хаттарш делира Ӏилманан, историн, экологин, кхин йолчу теманашна тӀехь. Урокан стенограмма зорбане йаьккхина Россин Президентан сайта тӀехь.

Йерриг Российн ишколашкахь хьалхара доьшийла «Ладаме хӀумнаш къамелех лаьцна» дӀадаьхьира дешаран шеран хьалхарчу оршот дийнахь, 5 сентябрехь. Доьшийлин тема хилира Хааран де. Теманаш билгалйаьхна хьалхе дуьйна хӀора кӀирнах дешаран шо дӀадаллалц, царна йукъахь историн хиламаш, гӀарабевлла адамийн биографеш, Российн Ӏиданаш, социалан ладаме проекташ, кхин берш^[2].

Доьшийлашна материалаш кечдина дешаран Российн академин Дешар кхиаран стратегин институто^[3].Теманаш харжар а, доьшийлин планаш билгалйаьхна Ӏилманийн белхийн, хьехархойн литературин, нормативан-бакъонийн документийн чоьтаца. Проект кхочуш йо Бералла, доьзал Ӏаморан кхиоран институто.

2024 шарахь дуьйна «Ладаме хIумнах лаьцна къамелаш» дан долийра берийн бошмашкахь берийн 5 шерал баккхийчарна. И ойла дагайаийтира берийн бошмийн хьехархоша, доьшийлаш луш хилла методикца кегийчу ишкохошна лакхарчу а, кечам бечу а тобанашкахь. Дуьххьара Россехь и доьшийла йукъайаьккхина 2025 шеран январехь Вологдин берийн бошмаш.

Доьшийлаш йан йеза кӀирнах цкъа, хьалхара доьшийла оршот дийнахь а йеш. Доьшийла тӀейиллина йу массарна а 1 - 11 классашна. ХӀора доьшийла йолайо Российн хӀост тӀера а, пачхьалкхан байракх айбарца а.

ХӀора доьшийлин кечйина методикан материалаш. Уьш йекъало 5 категорина доьшучеран хене хьаьжжина: 1 - 2 класс, 3 - 4 класс, 5 - 7 класс, 8 - 9 класс, 10 - 11 класс. Кхин а материалийн категореш йу колледжашна кечйина^[4].

ХӀора категорехь йу сценарий а, хьехаран гӀирс а, видеороликаш а, презентаци а, доьшийлин экранан заставка санна лело йиш йолу плакат а. Иштта, баккхийчу дешархошна лерина йу кхин а материалаш. Дешархошка видеоролике хьажар а, интержигара тӀедиллар кхочушдар а, доьшийла дийцарца чекхйаккхар а тӀедуьллу. Хьехархочунна тӀехь ду хьалха хӀоттийначу сценарех а, материалех а пайдаэца беза йа доьшийла кхечу кепехь дӀайахьа йеза^[2].

Дуккха а теманашна тӀехь видеош дӀайазйо, къастийначу теманашна говзанчаш болчу федералан спикершца. Иштта, "Российн легендаш" темана тӀехь къамел дира Пачхьалкхан Думин председателан гӀовса Толстой Пётра, Волонтерийн де темана тӀехь - "Къоналла хазахетарехь" фонд кхоьллинарг Олескина Елизаветас "Оьрсийчоь могуш пачхьалкх йу" - Олимпийн чемпион Максим Транков. Видео диалоган кепехь дӀайазйина йу: къамел деш болчара берийн хаттаршна жоьпаш ло^[2].

Доьшийлашна материалаш йохку «Ладаме хӀуманех лаьцна къамелаш» официалан сайт тӀе. Уьш схьаэцало йеззарг, дӀадахначу шерийн архиваш а.

2025-гӀа шо тӀекхачале Российхь дӀайаьхьна 105 "Ладаме хӀумнах лаьцна къамелаш" классаш, 20 миллион сов дешархочо дакъалоцуш. Федералан спикершна йукъахь вара 120 йукъараллин гӀуллакххо а, федералан хьукматийн векалш а. Дешаран материалаш кечйеш дакъалаьцна Российн коьртачу компанеша: Оьрсийчоьнан цӀерпошташ, Росатом, Сбербанк(оьр.)нохч., Хьалхара канал, Артек, кхиберш а.

Проектан социалан ладамалла лоруш, сацам бира хӀора шеран йерригроссийн совгӀат «Ладаме хӀумнех къамелех лаьцна» совгӀат. СовгӀатан гуран чохь совгӀат дара йеа номинацехь ду:

• Шеран уггаре дика интервью;
• Уггаре дика коьрта видеоанонсаш;
• Уггаре дика доьшийлаш накъостийн;
• Уггаре дика актёр (сери) сериалан «Хьалхара. Ладаме хӀуманех лаьцна къамелаш».

Хьехархошна башха номинацин «Ладаме къамелех лаьцна» хӀоттийна. Къовсамехь дакъа лаца таро йу авторийн дешарийн кечамийн, методикийн материалийн, доьшийлин дискуссин видеозаписийн.

Жюрин декъашхой бу Дешаран а, доьзалан а, бераллин а институтан белхахой а, Йерригроссин дай-нанойн комитетан векалш а, «Стаг кхио» къовсаман финалисташ а^[5].