Кхолламо аьшнаш дар, йа Йайн Ӏаьнца

Фильм йу экран тӀе йаьккхина Брагинский Эмилан а, Рязанов Эльдаран пьеса «Йайн Ӏаьнца! йа Цкъа керлачу шеран буса…». Пьеса йазйина 1969 шарахь, фильм йаккхале Советийн Союзан масех театрехь хӀоттийна. ТӀехьо иза хӀоттийра мехкан 110 театран сцени тӀехь^[2], иштта дозанал арахьа а.

Рязановс дийцира, пьесин сюжет, фильм санна, баккъал хиллачун тӀедоьгӀна ду. Баккъал хилла стаг, 31 декабрехь бани вахана, шолгӀачу Ӏуьйранна кхечу гӀалахь хилла. Муха чекхдаьлла и дийцар, Рязановна а, Брагинскийна а ца хаьара — кхин дӀа цара шешша даьккхина и дицар.

1975 шеран гурахь, премьерин хьлха ССРС, Телевизионан фильмийн йерригсоюзан фестивалан программин гуран чохь «Кхолламо аьшнаш дар» дуьххьара гира Гуьржийчоьнан бахархошна. Тиблисехь дӀайаьхначу мероприятехь, фильмо хьалхара меттиг йаьккхира^[3].

Сюжетан коьртехь ю Брежневн заманахьлерчу йукъараллин архитектурин цхьаькепаралла. И меттиг йийцаре йо забаречу анимацин прологехь, цу тӀехь архитекторш политикашна а, бюрократин а куьйга кӀел бу (режиссер а, аниматор а Песков Виталий). И бахьана долуш цхьатерра, цхьабосса, амма болх беш йолу дуккха а гӀатташ долу Ӏер-дахаран гӀишлош гучуйевлира йерриг а Советийн пачхьалкхехь хӀора гӀалахь, кӀоштахь, гӀалин йистехь^[4].

Шайн шарахь лелош долу ламаст лардеш, доттагӀийн тоба вовшахкхета Москох йукъарчу банех цхьанна чохь, Керла шо даздан. Уьш берриш а чӀогӀа сакъоьруш хуьлу, коьрта турпалхочун Лукашин Женяс Галяца гергадогӀуш долу захало даздеш (Керлачу шеран буса цо сацам бира цуьнга маре йола ала). Лийна ваьлча, цуьнан цхьана накъостана Павликна оьшу Ленинграде рейсе кхиа, цигахь шен зуда йу цуьнга хьоьжуш. Йерриг а тоба цуьнца аэропорте кхаччалц дӀайаха дагахь йу.

ДоттагӀий аэропорте кхаьччи, Женя а, Павлик а наб йеш ву. Ткъа Сашина а, Мишина а дага ца догӀу муьлха ваха веза Ленинграде. Павликан меттана цара галбовлий кеман чу хааво Женя.

Женяс дӀакхаччалца наб йо дарвеллачу лулахочун белаш тӀаьхь, цуо гӀо а до Женян кеман чура аравала Ленинградехь. Къона стаг самволу ленинградан аэропортехь, цунна моьтту ша Москохахь ву. Сихха такси а лоций шен адрес дӀаолу кхо.

Ленинградехь хилла иштта адрес, шен конструкцица тера долчу Москохара Женян цӀенца. Москохахо хьалаволу лифте тӀаьхь «шен» квартире, кхин а тамашийна хӀума ду, догӀа мега наьӀарна. ХӀусаман чохь мебель кхуьнан санна хуьлу, амма жима стаг вехха ву хийцамаш бовзала.

Оцу йукъанна цӀа йоьрзу петарбухан йахархо Шевелева Надя. Керла шо даздан кечлуш йу иза шен тӀехьийза кӀантаца Ипполитца. Ткъа цӀеххьана шен маьнги тӀехь наб кхетта хийра стаг гучуволу цунна. Кхайкхаза волу хьаша неӀарехула араваккха гӀерта иза, амма иза оьгӀазвахана ву, хийрачу стага «шен» квартирехь хӀун леладо, ша цигахь коьртехь хӀунда йу ца кхета. Вовшашна шайн паспорташ гойтуш, цигахь баха бакъонаш а йолуш, эххар а хьал къасто аьтто белира фильман турпалхойн. Женя дог доьхна ву: Москохахь цуьнга хьоьжуш йу Галя. Ткъа Ипполит, Надяна тӀе а веана, Женяс а, Надяс а динчу маьӀнех теша реза ца хуьлу. Москох дӀаваха дагахь ву жима стаг, амма кхета шеца ахча доцийла. Иза гӀерта Надян квартире петаре йухаверза. Ипполит хьагӀ-гамо еш сцена а йина, дӀавоьду. Ма-хуьллу сиха Евгенийх дӀакъаста лууш ю Надя, амма шолгӀачу Ӏуьйранна бен Москох рейсаш йац. Женя йух-йуха а гӀерта Москох телефон тоха, хилларг Галяна дӀадийца. Эххар а йоӀаца зӀене волу иза, амма Ленинградех лаьцна хезча, цо телефон охьакхуссу. Надя Московски вокзале йоьду, Женян Москох цӀерпоштана билет оьцу, амма цо иза иэтӀадо, дӀаваха реза ца хуьлу.

Керла шеран буьйса цхьаьна йаккха йезаш хуьлу Женя а, Надя а. Йуьхьанца вовшашца мостагӀалла хуьлу церан, амма тӀаьхь-тӀаьхьа церан дог-ойла кӀадло, вовшашна безам баха болало. Ӏуьйранна шайца хилларг дерриге а тилар хета царна, ткъа цара хала сацам бо дӀасакъаста. Жима стаг йухавоьрзу Москох. Наб йанза буьйса йаьккхина сихха наб кхета цунна. Самаваьлча, шена гӀенах Надя гина моьтту цунна, амма иза шена уллохь хиъна Ӏаш ю. Москоха иза волчу йаха сацам бира цо, шена везаш верг каро хала дацара цунна, хӀунда аьлча, церан адресаш цхьаьнадогӀуш дара, ткъа догӀа шинне наьӀаран цхьатерра дара.

• Андрей Мягков — Женя Лукашин
• Барбара Брыльска — Надя Шевелёва
• Юрий Яковлев — Ипполит Георгиевич
• Любовь Добржанская — мама Жени
• Ольга Науменко — Галя
• Александр Ширвиндт — Павлик
• Георгий Бурков — Мишка
• Александр Белявский — Саша
• Лия Ахеджакова — Таня
• Валентина Талызина — Валя
• Любовь Соколова — мама Нади

Историк а, протодиакон а Владимир Василик, фильман масех тема анализ йина - Хрущев-Брежневн заманан советийн интеллигенцин буобералла а, да воцуш хилар а, безам а, йамартло а санна. Кхолламан сурт а, Керлачу шеран жоьжахатин самукъане метафора а», - аьлла, дийцира фильмах «хӀоллам санна тӀаьхьарчу социализман мур шен дерриге а сийлаллица а, бохамца а», оццу хенахь «Дала дӀатесначу адамийн лаьтта тӀехь дӀаболуш болчу безаман сурт дӀакхоьхьуш йолу»; Деле сатийсар дӀакхачадо уггаре а хьалха «шира трагедин тӀехь хор санна гӀуллакх деш долчу эшаршкахь а, байташкахь а»^[5].

2024-чу шеран ноябрь баттахь Кхерамзаллин а, коррупцина дуьхьалойаран а Федералан проектан куьйгалхочо Бородин Виталийс тӀедожийра Лия Ахеджакова коьрта турпалхочун доттагӀ Таня ловзош йолу, фильмера дӀаяккхар. Бородина шен дехар дӀакхайкхийра 2024-чу шеран декабрь беттан юьххьехь Лос-Анджелес гӀалахь Ахеджаковас Украинина гӀортор йинчул тӀаьхьа. Нейронийн машанийн гӀоьнца актриса Боярская Елизавета хийца аьлла Ахеджакован меттана^[6].

DVD тӀаьхь релиз хилла 2009 шеран 10 декабрехь, йина иза «Флагман-Трейд» компанис^[7].

Кхин дӀа «Кхолламо аьшнаш дар» фильм «Кхолламо аьшнаш дар. ТӀаьхье» цӀарца арайелира 2007 шеран декабрехь, сихха хилира кассин хит, гулдира 55 млн доллар йаран бюджет йерриг 5 миллион доллар бен йоцуш. Лукашина Женян а, Шевелева Надян а даккхийчу берийн ролаш, уьш а нисбелира шайн дай наний хиллачу хьолехь, ролаш ловзийра Константин Хабенскийс а, Елизавета Боярскаяс^[8] а.

Андрей Мягков кино йаккхарехь дакъа лаьцнехь а, амма чеккхенан жамӀан реза ца хилира^[9].