Йукъараллин архитектор
Йукъараллин архитектор (оьрс. Социальный архитектор) — социалан архитектуран говзанчо кечйо а, кхочушйеш а йу социалан практикаш а, инициативаш а, Ӏалашо йу йукъараллин хьалха лаьтташ йолу проблемаш йерзор. Йукъараллин архитектуран контекстехь уьш лела тайп-тайпанчу юкъараллин тобанашна, институташна, Ӏедалан органашна юкъахь юккъеметтиг лелош.
2025 шеран 1 сентябрехь Москох пачхьалкхан университет а, финансийн университет а Россехь дуьххьара дӀайолийра социалан архитектуран магистратуран программаш[1].
Говзалла
«Социалан архитектор» боху кхетам кхоллабелла 2020-чу шерашкахь. Термин гойту адам кхиаран таханлера мур, цигахь Ӏалашо хилла пачхьалкх а, бизнес а, бахархой а цхьаьнатоьхначу проекташкахула бахархойн йукъаралла кхоллар.
2025-чу шеран август баттахь социологаша социалан архитекторан цӀе тиллира хиндолчу заманан говзалла аьлла. Экспертийн йукъараллица йукъаметтигаш лелоран йукъараллин талламийн экспертийн институтан куьйгалхочо Алиев Фирдуса дийцарехь, социалан архитектура дуккха а шардарш долу конструкци йу[2]:
Социалан архитекторан мисси ю Россехь социалан прогнозийн а, социалан дизайнан а технологеш, культура, практикаш кхиор а, йаржор а, массо а компетенцеш, говзалла, информацин ресурсаш цхьаьна а тоьхна, цхьацца говзанчашна а, йерриг организацешна а йукъахь цхьаьнаболхбарца. Тхан Ӏалашо йу гергарчу хенахь тайп-тайпанчу тӀегӀанашкахь социалан проекташкахула кхочуш хир йолу кханенан хьажар кепе даккхаран а, нисдаран а процесс дӀахӀоттор.
Социалан архитекторийн болх бан йиш йу кӀоштийн администрацешкахь, кӀоштийн куьйгалхойн гӀовсийн даржаш дӀалоцуш. Уьш демографин политиканадемографин политикана а, доьзалан мехаллашна а, къаьмнашна йукъарчу юкъаметтигашна а жоьпаллехь хиларе сатуьйсу. ВЦИОМ-ан куьйгалхочо Фёдоров Валерийс билгалдаьккхира, керла говзалла вертикалан Ӏедалан структуре йерзош догӀуш долу «пейзаж» кхоллайелла хилар[3]:
Йукъараллин архитектура тайп-тайпана дисциплинийн вовшахкхетарехь ю; хьалха цу гӀуллакхана лелош хилла «дисциплинашна йукъара» боху дош; хӀинца, цара алсам дуьйцу интеграцих лаьцна.
Керла говзалла йукъайоккхуш, университеташа шайн билггал йолу компетенцин набораш чӀагӀйан лерина ду. Масала, Москох пачхьалкхан университето шен тидам тӀебохуьйтур бу политологина, ВШЭ-но медиакоммуникацешна, ткъа РАНХиГС-но пачхьалкхан урхаллина.
Дешар
2025 шеран 1 сентябрехь Россехь дӀайолийра социалан архитектуран дуьххьарлера магистратуран программаш: Москох пачхьалкхан университетан политологин факультетехь а, Россин Федерацин Правительствон долахь йолчу Финансийн университетан юкъараллин Ӏилманийн а, массо а коммуникацин а факультетехь а. Иштта Россин пачхьалкхан гуманитаран Ӏилманийн университетехь дӀайолийна дешаран тӀетоьхна курсаш а.
Дешаран программехь йу политикин стратегин а, информацин а, аналитикин а гӀоьнан а, социальни архитектурехь моделированин а, дизайнан а, гражданийн башхалла кхиоран а курсаш. Магистратуран студенташа теори а, практика а Ӏамор йу, политологин а, социологин а, коммуникацийн а, йукъараллин проектийн урхаллин а хаарш гулдеш.
Москван пачхьалкхан университетан политологин факультетан декана Шутов Андрейс дийцарехь, магистратура чекхъяьккхинчу нахах лоьхуш болу говзанчаш хир бу, юкъараллин а, Ӏедалан а, бизнесан а цхьаьнакхетарехь болх бан ницкъ болуш, юкъараллин маьӀна долу проекташ кхолларехь дакъалоцуш, тайп-тайпана юкъараллин тобанийн зӀе латтош[4]. Президентан юкъараллин процессийн мониторинган а, анализан а дирекцин куьйгалхочо Харичев Александра дӀахьедира, кхузаманан хьелашкахь оьшу хаарш практикица цхьаьнатоха а, керлачу декхаршна сиха жоп дала а хууш болу говзанчаш[5].
Социальни архитектура регионашкахь
2024-чу шарахь даздеш долчу Кировн 650 шо кхачарца доьзна Ӏедалша кхоьллина метафора, регионан коьрта шахьар «ворота Русского Севера» ду бохуш. ХӀетахь дуьйна туризман проекташ а, архитектуран проекташ а оцу темина йоьзна ю.
Якутин губернатора Николаев Айсена дийцира якутийн кинога шовкъ алсамйолуш хиларх лаьцна. Цо бахарехь, кинош йаьхначу терахьца Россехь шолгӀачу меттехь йара республика, Москохал тӀаьхьа.
Мурманскан кӀоштахь йолийна «На Севере жить» цӀе йолу акци. Бахархоша дика жоп делира лозунгана, цуо кхачийра регион кхиоран планан цӀе изза тилла[6][7].
Билгалдахарш
- ↑ В России впервые стартовали магистерские программы по социальной архитектуре, ВЗГЛЯД.РУ (2025, 2 октябрь). Дата обращения: 5 сентябрехь 2025.
- ↑ Социологи назвали социального архитектора профессией будущего - Российская газета, Российская газета (2025, 8 август). Дата обращения: 2 октябрехь 2025.
- ↑ Экспертиза по любым вопросам, Коммерсантъ (2025, 8 август). Дата обращения: 2 октябрехь 2025.
- ↑ В России впервые стартовали магистерские программы по социальной архитектуре, ВЗГЛЯД.РУ (2025, 1 сентябрь). Дата обращения: 2 октябрехь 2025.
- ↑ В российских вузах впервые начали готовить социальных архитекторов (2025, 1 сентябрь). Дата обращения: 2 октябрехь 2025.
- ↑ В университетах начнут учить на социальных архитекторов, Ведомости (2025, 19 июнь). Дата обращения: 2 октябрехь 2025.
- ↑ Наш Север | Благоустройство. nashsever51.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 2 октябрь.