Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ибн Сина

ХӀара йаззам бу йуккъера бӀешеран Ӏилманчех лаьцна. андроидех лаьцна, хьажа Ибн Синех (робот).
Рувикехь йаззамаш бу кхечу нехан куньяца Абу Ӏали  цӀарца Хьусайн.

Абу́ Ӏали́ Хьусайн ибн Ӏабдулла́хӀ ибн аль-Хьа́сан ибн Ӏали́ ибн Си́на[4][5] (гӀаж. ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا‎ — Abū ‘Alī Husein ibn ‘Abdallāh ibn Sīnā), малхбузехь вевзаш ву Авице́нна[6] (980[1][2][…], Афшана, Бухара[1] — 1037 шеран 18 июнь, Хамадан[1]) — йуккъера бӀешерашкара ГӀажарчоьнан[7][8][9][10][11][12][13] Ӏилманча, лор, поэт, уггаре Ӏаткъаме философ йуккъера бӀешерийн исламан дуьненан[14], кхин дӀахьо малхбален аристотеллин ламасташ метафизикин, гносеологин, логикин областашкахь.

Цуьнан философски гар кхолладелира Аристотелан, Аль-Фарабин, Плотинан къинхьегамийн Ӏаткъамца. ТӀечӀагӀдора, дуьне хено цакхолларна. Цунах, шен рогӀехь, схьадолу хьекъалш, синош, догӀмаш стигалан кхочнера. Дахаран кхоллам Делера хилар ибн Сина тешна ву, кхин дӀа болу хиламаш Делера хилар бахьна дара.

Болх бина паччахьан кертан лор а, визир а тайп-тайпана урхалхошца.

Ибн Синас оьздангаллин а, Ӏилманан а агӀор доккха дакъа лаьцна. Ӏалашбина 450 балхах 274 болх тайп-тайпана Ӏилманан областера, йаздина Ӏарбийн а, гӀажарийн а маттахь[15]. Уггаре девзаш долу царех: «Дарбана жайна» (философин а, Ӏилманан а энциклопеди), «ТӀехьажор хьехамий жайна», «Медицинин законаш» (медицинин энциклопеди, 1650 шарахь йуккъеррчу бӀешерийн дукхах йолу университеташкахь дешаран пособи санна пайда оьца), кхин а «Хааран жайна», йазйина перси маттахь.

Биографи

undefined

Вина Балхера ИсмаӀилийн доьзалехь, иза кхелхина Бухарин уллехь. Ма-йарра вина хан а, валар а (беттан хьижрехь 428 шеран шаӀбан беттан йа Рамазан беттан хьалхара пӀераскан дийнахь) — хууш дац. Жимчоьхьдуьйна таро йара хьуьнаршна. Цуьнна 10 шо долуш дерриг Къуръан дагахь хаара. Иза шарӀ Ӏамо хьуьжре вахийтира, хьуьжрахь уггаре жима дешархо вара иза. Ишколера уггаре баккхий дешархоша лорура цуьнан хьекъал а, кхетам а уьш цуьнах дагабийла богӀура, Хьусайнан 12 шо бен дацара. ТӀахьо Ӏамийра логика а,философи а, геометри а, кхиндӀа астрономи а, Бухаре веъна куьйгалхо а, Ӏилманча а Абу ӀабдаллахӀ Натилис. 14 шо долуш дуьйна жима стаг ша Ӏамо волавелира. Музыка а, геометри а, астрономи а атта Ӏамайора, цунна йовзалц Аристотелан «Метафафизика». Автобиографехь цуо дуьйцура, масийттаза белхаш дешара, тӀаккха а кхетам цахилира. ГӀодора оцу балхахь Аль-Фарабин жайно «Метафизикин» комментарешца.

Ибн Синин 16 шо дара Бухарера эмиран дарбанна кхайкхина виганчу хенахь. Автобиографехь Авиценнас йазйина: «Со волавелла медицина Ӏамайан, цомгушчарна тӀехь тидам бар доьшуш дузура, оцо суна Ӏамийра дукха тайпана дарбадаран хьесапаш, уьш каро йиш йац жайнашкахь».

Абу Ӏали ибн Сина 997 шарахь Бухарера Хорезме кхелхира, 15 шарахь ваьхна 1012 шо кхаччалц. 997—998 шерашкахь Бирунис кехаташ дӀаса кхехьийтара Ибн Синега физикех, космогонех тайп-тайпана хеттарш деш. Ургенчехь Ибн Синин аьтто баьллера МаӀмуна академехь болх бан. Царна йуккъехь бара Ӏилманча-энциклопедист Аль-Бируни, астроном а, медик а Абу Сахьл Ӏийса ибн Йахьйа аль-Масихьи. Ӏилманчашна йуккхъехь бара медикаш Абу-ль-Хайр ибн аль-Хьаммар, Абу Наср ибн Ӏиракъ —хорезмшахан вешин бераш а. Шиннан белхиш лардеш дара, Ибн Синин сий деш, «Лоьран Ӏилма билгалдакхар» (Ал-Канун фит-т-тибб) «Дарбан жайна» (Китаб аш-шифа) йаздира Хорезмехь — Ургенчехь. «Лоьран Ӏилмана низам долинера Хорезмехь 1000 шарахь, чакхдаьккхира 1020 шарахь[16]. 1012 шарахь Ибн Синас йитира Хорезм, дӀавахара Хорасане.

1015—1024 шш. Ибн Сина вехаш вара Хьамаданехь, Ӏилманан гӀуллакх йуккъе лоцуш, жигара дакъа лоцура эмиратан политикан а, пачхьалкхан а гӀуллакхехь. Эмир Шамс ад-Даулин кхиамца дарба даран визиран дарж делира, тӀемлошна йуккехь мостагӀий кхиийра цуо. Эмира тӀемлойн Ибн Сина виен суд йарна дехар йухатуьйхира, цуо сацам бира даржех вохош араваккха. Шовзткъа де даьлча эмир лазаро хьовзийра, схьалехна Ӏилманча визир дарже хӀоттийра.

Эмир кхелхинчол тӀаьхьа Исфахана Ӏедал гӀуллакхе дехьавала гӀертарна, биъ баттахь набахти чувоьллира. Шие дахаран тӀахьара дейтта шарахь (1023—1037) Исфаханан эмиран Ӏала ад-Даулин гӀуллакхехь вара, цуьнан аьтто бинера Ӏилманан гӀуллакх дан. Иза вара коьрта лор а, эмира хьехамча а тӀеме эмираца цхьаьна воьдара. Мосийтта шарахь Ибн Сина йемал вар бахьнехь литература, филологи Ӏамо тӀевирзира иза . Кхин дӀа а кхиъме гӀуллакхе белхаш бора. Чакхдаькхира жайна «Лоьран Ӏилманийн (гӀуллакхийн) канон». Дукха куьйга йаздина жайнаш, цаьрна йукъахь долу «Нийсонан жайна» («Китаб уль-инсаф»), дегира Исфахане гӀазнигӀера эскар тӀелеттачу хенахь. Исфаханан урхалча тӀемехь волчу заманчохь Ибн Синин зорхех лазар кхийтира, цуьнан дарба ца карийра. Ибн Сина кхелхира 1037 шеран июнехь, ша валале весет дира воьвзаш воцчуьнга. Цуьнан весет тӀахь дара, шие лайшна совгӀат а луш маьрша бахар а, къиен нахан шие бахам дӀасабалар а.

undefined

Авиценна дӀавоьллира Хьамадан гӀалин пенан уллехь, бархӀ бут баьлча цуьнан дакъа Исфахане дӀадаьхьира, эмиран зийарат чохь дӀадоьллира.

Ибн Сина Ӏилманча вара, лазар кхетта вара талларан синан, хаамийн массо а хӀокху заманан отраслаш энциклопедин схьалаца гӀортара иза. Философ кхъаьсттина дика хӀума дагахь лаьтташ вара, ира ойла а йара.

ТӀахье

Дарбанан жайна

Язйина Ӏарбийн маттахь энциклопедин къинхьегам «Дарбанан жайна» («Китаб аш-Шифа») лерина логикин, физикин, биологин, психологин, геометрин, арифметикин, музыкин, астрономин, кхин дӀа метафизикин. «Хааран жайна» («Даниш-намэ») иштта энциклопеди йу.

Медицинера къинхьегамаш

undefined
undefined
undefined

1030 шеран Ибн Синин «Лоьран Ӏилман канон» Ӏарбийн куьйгайозан копи (Аль-Ханун Фи ат-Тибб), йина 1143 шарахь БагӀдадехь. Бакохара Азербайджанан Къоман Ӏилманийн академи куьйгайозанан институт

IbnSinaCanon1.jpg
IbnSinaCanon2.jpg
IbnSinaCanon3.jpg
IbnSinaCanon4.jpg

Могашаллин упражнени

Ибн Синас шен къинхьегамехь йаздора физикин упражненийн ролех а, меттигех а лаьцна могашаллин а, дарбанан практикехь. Цуо билгалдора физикин упражненеш — шен лаамехь йар, цара ца хеддаш кӀорга садоӀийта.

Цуо тӀечӀагӀдора, адмаша шен хеначохь барамца физикин упражненеш йеш раж лелайахь, молха а, дарба а оьшур цахилар. Занятеш сацийча иза маргӀалвула. Физикин упражненеша чӀагӀйо оьзгаш а, кӀозйохургаш а, синпхенаш а. Цуо хьоьхура занятеш адамийн шерашка а, могашаллега а хьаьжна йар. Массаж йар а, шийла а, довха а хица дахча лелор дуьйцура.

Йемал вар

ГӀараваьлла йуккъерабӀешеран лор бусалба Испанера Ибн Зухр (Авензоар) къобал ца йора медицинин спекуляцеш, иза бахьана долуш Ибн Синин Ӏилманан дуьхьал велира[17]. Цкъа цхьаьна БагӀдадера совдегаро совгӀатан йелира «Дарбанан Ӏилманан канон» жайнин копи. Дешшачул тӀаьхьа Ибн Зухрс кхел йира Ибн Синин къинхьегаман, тӀаьхьа и жайна лелийра деса могӀнаш тӀе шен дархойн рецепташ дӀайаздеш[18].

Хими

Химин областехь Ибн Синас дӀайиллира эфиран даьтта чекхдаккхаран хьесап. Хаара даккха туьхан, саьнгалан, азотан мусталлаш, калийн а, натрийн гидроксидаш.

Астрономи

Астрономехь Ибн Синас йемал вора Аристотель, маьлхан серлонах седарчи лепар, цуо чӀагӀдора седарчий лепар шен серлонах хилар, планеташ иштта шен серлонах лепаш санна хетара цунна.[19] Тидам бина Венера Маьлхан экъан тӀехула дехьайаларан 1032 шеран 24 майхь. Керлачу заманан Ӏилманчаша шеко йора оцу тидам барх, аьллачу хена чохь а, меттигехь а Венера чекхйаларх.[20] Шен тидаман бух тӀебалабора Венерина, наггахь птолемейн космологех Дуьненал Малх уллехь хилар.[21]

Ибн Синас кхин дӀа йазйина Альмагестан Компендиум, Птолемейн жайна дийцаре деш.

Гурганехь волуш Ибн Синас йазйина трактат, гӀалин йохалла билгалйеш. Ибн Синега пайда цаэцалора Абу-л-Вафас а, ал-Бирунис а лелийна долу хьесапца, керла хьесап кховдира беттан локалла йустуш, иза лаьттара Беттан кульминацин локхалла йустарца.

Сочиненеш нахал йахар

  • Ибн Сина. Даниш-намэ. Хааран жайна. — Сталинабад, 1957.
  • Ибн Сина. Дарбанан жайнин канон: 5 т. — Ташкент, 1956—1960.
  • Ибн Сина. Математикин кортош «Хааран жайнин». — Душанбе, 1967.
  • Ибн Сина. Безаман коста. — Тиблиси, 1976.
  • Ибн Сина. Хаьржинарш. — М., 1980.
  • Ибн Сина. Хаьржина философин кхолламаш. — М., 1980.
  • Аль-Бируни, Ибн-Сина. ТӀера схьайаздар. — Ташкент, 1973.

Музыка

Авиценнас йазйора музыки теорин произведенеш, уьш йара энциклопеди белхин дакъойх:

  • «Музыкин Ӏилманан гулам» «Дарбанан жайнин» тӀаьхь;
  • «Доца охьадийцар музыкех лаьцна» «КӀелхьарваларан жайнин» тӀаьхь;
  • музыкех лаьцна дакъа «Хаамин жайнин» тӀаьхь.

Ибн Синас йукхйерзаманин ламастехь, математикин Ӏилма лорура музыка[22]. Исходя из учения Пифагора, он считал, что музыка подчинена числам и находится в тесной связи с ними[23].

Ибн Сина исторехь хьалхар ву музыкин истори таме Ӏилманан базан тӀейигнарг, музыка къастъйора хьолац математикин, социологин, психологин, поэтикин, этикин, физиологин[22].

Ибн Синас Аль-Фарабица цхьана Ӏилманан бух биллира музыкин гӀирсех, цаьрех кхин дӀа кхиъмаш хилира Европехь дуккху тӀаьхьайолу хена чохь. Цуо музыкин гӀирсийн тайпанан ма-йарра классификаци ло, церан хӀоттам кхетабо. ЙалхалгӀа декъахь «Хаамин жайнин» тӀаьхь гойтуш йу йеррига цӀераш болу гӀирсийн, церан сурт хӀоттор. Аль-Фарабин а, Ибн Синин къинхьегамаш музыкин гӀирсаш Ӏаморехь биллира бух гӀирсашбовзаран леррина музыкин Ӏилманан областехь.

Сийлахь Ӏилманча вара, иштта кхоллархо Йуккъера Азехь дӀасабаьржина болу Ӏад хьокху пондаран — гиджакан.

Иэс

undefined

Виццавалар

undefined
  • Карл Линнейс цуьна цӀе тиллина ораматийн тайпан — Авиценния.
  • Таджикистанехь цуьна цӀе тиллина Таджикан пачхьалкхан университетан а, хьалха Пик Ленина цӀе хилла ламан а.
  • Узбекистанехь йолу Афшана йуьртахь йу Абу Али ибн Синан йина музей.
  • Бухарахь 1990 шарахь хьайиллина медицинан институтан Абу Али ибн Сина аьлла цӀе тиллира.
  • Ригехь 2006 шарахь хьайиллира скульптор Джалалиддин Миртаджиевс йина Ибн Синан хӀоттина памятник.
  • Цуьна цӀе тиллина Бутт тӀехь йолу кратеран.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 Авиценна (оьрс.) // Энциклопедический словарь / под ред. И. Е. Андреевский — СПб.: Брокгауз — Ефрон, 1890. — Т. I. — С. 82.
  2. ↑ 1 2 Сина, Абу-Али ибн-Хусейн ибн-Абдалла ибн- (оьрс.) // Еврейская энциклопедия — СПб.: 1913. — Т. 14. — С. 254.
  3. ↑ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45755/Avicenna/517/Additional-Reading
  4. ↑ Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия. Ибн Сина. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 14 март. Архивйина 2011 шеран 17 февралехь
  5. ↑ Ибн Сина : [арх. 5 октябрехь 2022] / Н. В. Ефремова, М. Б. Мирский // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 607-609. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — ISBN 978-5-85270-341-5.
  6. ↑ Кеп:Словарь собственных имён русского языка
  7. ↑ Кеп:Citeweb
  8. ↑ Paul Strathern. A brief history of medicine: from Hippocrates to gene therapy(ингалс.). — Running Press, 2005. — P. 58. — ISBN 978-0-7867-1525-1.
  9. ↑ Brian Duignan. Medieval Philosophy. — The Rosen Publishing Group, 2010. — С. 89. — ISBN 978-1-61530-244-4.
  10. ↑ Michael Kort. Central Asian republics. — Infobase Publishing, 2004. — С. 24. — ISBN 978-0-8160-5074-1.
  11. ↑ Ibn Sina («Avicenna») Encyclopedia of Islam. 2nd edition. Edited by P. Berman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Henrichs. E.J. Brill 2009. Accessed through Brill online: www.encislam.brill.nl (2009) Цитата: «He was born in 370/980 in Afshana, his mother’s home, near Bukhara. His native language was Persian.»
  12. ↑ A.J. Arberry, «Avicenna on Theology». Архивйина 2015 шеран 27 октябрехь — KAZI PUBN INC, 1995. excerpt: «Avicenna was the greatest of all Persian thinkers; as physician and metaphysician»
  13. ↑ Henry Corbin, «The Voyage and the messenger: Iran and Philosophy». Архивйина 2016 шеран 12 декабрехь . — North Atlantic Books, 1998. — P. 74 Цитата:«Whereas the name of Avicenna (Ibn sinda, died 1037) is generally listed as chronologically first among noteworthy Iranian philosophers, recent evidence has revealed previous existence of Ismaili philosophical systems with a structure no less complete than of Avicenna».
  14. ↑ Avicenna. Архивйина 2015 шеран 4 майхь // Britannica.
  15. ↑ Бочалов В. И. Предисловие // Авиценна (Ибн Сина) О сохранении здоровья. Архивйина 2013 шеран 22 майхь / Сост., доп., прим. и комментарии В. И. Бочалова. — Воронеж, 2011. — С. 3. ISBN 978-5-89981-656-7
  16. ↑ Петров, В. Д. «Ибн Сина-великий среднеазиатский ученый энциклопедист.» Абу Али Ибн Сина. Канон врачебной науки. Ташкент, 1981, c.XVII
  17. ↑ Кеп:Британника онлайн
  18. ↑ Selin H. Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. — 2nd ed.. — Springer Science & Business Media, 2008. — P. 1116. — 2415 p. — ISBN 9781402045592.
  19. ↑ Ariew, Roger. The phases of venus before 1610(ингалс.) // Studies in History and Philosophy of Science : journal. — 1987. — March (vol. 18, no. 1). — P. 81—92. — DOI:10.1016/0039-3681(87)90012-4.
  20. ↑ Goldstein, Bernard R. Some Medieval Reports of Venus and Mercury Transits(ингалс.) // Centaurus : journal. — John Wiley & Sons, 1969. — Vol. 14, no. 1. — P. 49—59. — DOI:10.1111/j.1600-0498.1969.tb00135.x. — Bibcode:1969Cent...14...49G.
  21. ↑ Sally P. Ragep. Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā(латыш.) / Thomas Hockey. — Springer Science+Business Media, 2007. — С. 570—572.
  22. ↑ 1 2 Иванова Л. Ибн Сина (Авиценна) в зеркале музыки. Некоторые музыкально-теоретические взгляды Ибн Сины. Воззрения Ибн Сины в области музыкальной теории. // Вестник Челябинского государственного университета, 2007 link
  23. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху boltaev тIетовжаран йоза йаздина дац
  24. ↑ База данных MPC по малым телам Солнечной системы (2755)(ингалс.)

Литература

Цо йазйинарг

  • Ибн Сина. Даниш-намэ. Книга знания. Сталинабад. 1957
  • Ибн Сина. Канон врачебной науки: В 5 т. Ташкент. 1956—1960
  • Ибн Сина. Математические главы «Книги знания». Душанбе. 1967
  • Ибн Сина. Послание о любви. Тбилиси. Мецниереба. 1976
  • Ибн Сина. Избранное. М. Книга. 1980
  • Ибн Сина. Избранные философские произведения. М. Наука. 1980
  • Аль-Бируни, Ибн-Сина. Переписка. Таш­кент. Фан. 1973

Цунах лецна

  • Ахадова М. А. Арифметическая часть «Книги знания» Ибн Сины. Геометрическая часть «Книги знания» Ибн Сины. Учёные записки Бухарского госпединститута. № 12. 1964
  • Джибладзе Г. Н. Системы Авицены: Абу Али Ибн-Сина. Экзотерический очерк. (Некоторые обобщения и материалы). Тбилиси. 1986
  • Диноршоев М. Натурфилософия Ибн Сины. Душанбе. 1985
  • Завадовский Ю. Н. Абу Али Ибн Сина: Жизнь и творчество. Душанбе. 1980
  • Лютер И. О. Метафизика Ибн Сины: угол — отношение, качество, положение или всё-таки количество? Историко-математические исследования. № 8(43). 2003. С. 278—302
  • Петров Б. Д. Ибн Сина (Авиценна). М. Медицина. 1980
  • Сагадеев А. В. Ибн Сина (Авиценна). М. 1985
  • Шидфар Б. Я. Ибн Сина. М. 1981
  • Gardet L. La pense religieuse d Avicenne (Ibn Sina). Paris. 1951
  • Morewedge P. The metaphysica of Avicenna. London. 1973
  • Nasr S.H. Three Muslim Sages. Avicenna. — Suhrawardi — lbn Arabi. Cambridge (Mass.). 1964

Библиографи

  • Диноршоев М. Натурфилософия Ибн-Сины. — Душанбе, 1985;
  • Goodman L. E. Avincenna. L.-N.Y., 1992.
  • Фролова Ε. A. «Ибн Сина» // Новая философская энциклопедия: в 4 т. / Ин-т философии РАН; Нац. обществ.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин. — М.: Мысль, 2000—2001. — ISBN 5-244-00961-3. 2-е изд., испр. и допол. — М.: Мысль, 2010. — ISBN 978-5-244-01115-9.
  • Шидфар Б. Я. Ибн-Сина. — М., 1981. — С. 140-43.

Хьажоргаш

Avicenna РУВИКИ.Медиа чохь

Категореш