Заболотный, Иван Николаевич

Иван Заболотный вина 1916 шеран мангаллан беттан 12-чу дийнахь Харькован губернин Волочански уездан Шиповати йуртахь (хӀинца Украинин Харькован областан Великобурлукски кӀоштан йурт) ахархочун доьзалехь вина. Украинхо. Говзаллин-технически ишколан 6 класс чекхйаьккхина. 1930-чу шарахь дейтта шо долу Иван шен де-ненаца Соьлжа-ГӀала веана. Болх бина наборщикан гӀоьнча а, тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн къоман издательствон типографехь наборщик а. Царна йукъахь меттигерчу аэроклубехь а лелла иза.

1937 шеран эсаран беттан 22-чу дийнахь Иван Заболотный ЦӀен Эскаре кхайкхира. Дукха хан йалале иза Одессан 8-чу тӀеман авиацин пилотийн ишколе хьажийна. 1938-чу шарахь и ишкола чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, иза хьажийна Москохан тӀеман округан 57-чу истребителийн авиацин бригадин 16-чу истребителийн полке, иза Люберцы аэродромехь лаьтташ йара. Иван Заболотный волу полк ЦӀен хӀаваан флотан элитин йакъахь йара. Цу чохь мехкан уггаре дика пилоташ бара, иза тӀеман парадийн гуттар лела декъашхо йара. Москохан ЦӀен майдана лакхунгахь парад йоьдучу хенахь лейтенант И. Н. Заболотный а масийттуза хилла шен кеманца. 16-гӀа истребительни авиацин полк керлачу МиГ-3 истребительшца йухакечйинчу хьалхарчу декъех йара. ТӀом бале хьалха, 1941-чу шеран асаран беттан 20-чу дийнахь, иза Москохан ПВО-н (хӀаваан тӀелатарх ларъйаран) 6-чу истребителийн авиацин корпусан йукъайахна.

Звенин хьаькам волу лакхара лейтенант И. Н. Заболотный 1941-чу шеран асаран беттан дуьйна тӀеман тӀехерчаш (вылеташ) йан волавеллла. ТӀеман хьалхарчу беттанашкахь ПВО-н 16-чу истребителийн авиацин полкан пилоташ коьртачу декъана шаьш жоп луш йолу меттиг ларъйан а, немцойн талламан кеманаш схьалаца а боьлхура. Москох кӀеларчу стиглахь чӀогӀа хӀаваан тӀемаш 1941-чу шеран эсаран беттахь доладелира Москох къовсучу хенахь. Оцу муьрехь кхоьллира Иван Заболотный шен хьалхара хӀаваан толам. 1941-чу шеран 12-чу эсаран беттан дийнахь Москохан областан Барыбино йу стиглахь цо мостагӀчун Ju-88 бомбардировщик кема чудаийтина.

16-гӀа истребителийн авиацин полк Москохан ПВО-н уггаре дика кечйинчу а, тӀом бан хьуьнар долчу а полкех йара. 16-гӀа истребителийн авиацин полк 1941-чу шеран чаккхехь цо мостагӀчун 83 кема чудаийтира. Кхо пилот къаьсттина билгалвелира: лакхара лейтенант И. Н. Заболотный а, лейтенант И. П. Шумилов а, жима лейтенант И. Ф. Голубин а. Царна кхааммо а 38 кема чудаитнера, иза полко хиллачу массо а хӀаваан толамийн 20 %. Царах лаьцна байташ а йазйинера.

1942-чу шеран кхолламан беттан 4-чу дийнахь И. Н. Заболотныйс таран йира немцойн Ju-88 бомбардировщикна, иза хӀаллак а деш. Оцу тӀамера иза йуха ца вирзира. Оцу хенахь цуьнан тӀеман тептарехь 110 тӀеман тӀехьовзам бара^[1][2]. Хиллачу 20 хӀаваан тӀамехь цо ша 10 кема (цхьаболчу хаамашца 12) чудаитнера^[3].

ССРС-н Лакхарчу Советан Президиуман 1942-чу шеран бекарг баттахь 4-чу дийнахь «ХӀаваан тӀелатарх ларъйаран эскаршкахь командованин хӀоттамна Советски Союзан Турпалхойн цӀе тилларх лаьцна» Указаца «командованин тӀеман тӀедахкарш дика кхочушдаpна а, цу тӀехь гайтинчу майраллина а» веллачул тӀаьхьа Советски Союзан Турпалхо цӀе йелла.

• «Дешийн Седа» мидал (1942-чу шеран бекарг бутт 4-гӀа де, веллачул тӀаьхьа);
• Ленинан орден(оьр.)нохч. (1942-чу шеран бекарг бутт 4-гӀа де, веллачул тӀаьхьа);
• ЦӀен Байракхан орден^[4][5].

• Советски Союзан Турпалхойн И. Н. Заболотныйн бюст хӀоттийна Украинин Харьковн областан Шиповатое йуртахь;
• И. Н. Заболотныйн цӀе тиллина йу Шиповатое йуртарчу ишколина;
• Нохчийн Республикин Соьлжа-ГӀалахь И. Н. Заболотныйн цӀе тиллина урам бу;
• Соьлжа-ГӀалин типографина, цигахь Заболотныйс болх бина хиларна, цуьнан цӀе тиллина йу^[6];
• Советски Союзан Турпалхон И. Н. Заболотныйн цӀе йевзйина йу Соьлжа-ГӀалара А. А. Кадыровн цӀарах йолчу Сийлаллин мемориалан комплексан тӀехь;
• 2015-чу шеран хӀутоссург беттахь 7-чу дийнахь Люберцы гӀалахь дӀайиллина «Кхо Иван» цӀе йолу хӀоллам, иза лерина ву 16-чу полкан пилоташна — Советски Союзан Турпалхошна Иван Заболотныйна а, Иван Голубинна а, Иван Шумиловна а.