Елдашев, Анатолий Михайлович

Эльдашев Анатолий Михайлович вина 1949 шеран оханан беттан 11-чу дийнахь РСФСР Соьлжа-ГӀалин областан Соьлжа-ГӀалахь^[1]. Белхалой доьзалера цуьнан дайшна йукъахь хилла иконийн суртдиллархой а, монахаш а^[2]. Оццу шарахь иза шен деца-ненаца Татарийн автономин Советан Социалистически Республикан Бугульма гӀала дӀакхелхира^[1].

1966-чу шарахь цо чекхъйаьккхира Бугульмара № 2 йолу йуккъера ишкол, цигахь кхоллало историн а, археологин а шовкъ^[3][2]. Цхьана ханна Бугульма-гӀаларчу ГӀезалойчоьнан мехкадаьттан Ӏилманан-талламан институтан аренан Ӏилманан-талламан лабораторехь кечамхочун болх бира цо, масийттазза лакхара дешар карадерзо гӀоьртира иза^[4][3]. 1967-чу шарахь Казане дехьаваьллачул тӀаьхьа, 4-гӀа гӀортарца В. И. Ульянов-Ленинан цӀарахчу Казански пачхьалкхан университетан(оьр.)нохч. историн а, филологин а отделени деша воьду, иза чекх а воккхуш 1972 шарахь^[1][3]. Дешна В. С. Королевца а, В. И. Сер Адоца а, Р. Н. Степановца а, С. Н. Шогеца а, А. В. Шогеца а, А. В. Шогеца а, А. В. Вульфсонан, ткъа дакъалецира Болгаре археологин экспедицешкахь А. С. Смирновн куьйгаллица, А. Х. Халиков а, П. Н. Старостин а^[5][3].

Дешар чекхдаьккхинчул тӀаьхьа, 1972-чу шарера 1974-чу шаре кхаччалц Бугульма-гӀалин йуккъерчу ишколашкахь хьехархочун болх бан тӀедиллина, цигахь географи а, истори а, обществознания а хьоьхуш^[6][3]. ТӀаьхьо комсомолан а, партин а балха дӀавахара, Йерригсоюзан Ленинан къона комсомолан Бугульман гӀалин комитетан шолгӀа секретарь а, КПСС Бугульман гӀалин комитетан пропагандин а, агитацин а декъан куьйгалхо а вара (1975—1979)^[7][8]. 1981-чу шарахь дикачу балхаца чекхъяьккхина Саратовн Лаккхара партийн ишкол^[9][6]. Казане йухавоьрзуш цо болх бира ГӀезалойчоьнан АССР корматаллин-технически дешаран пачхьалкхан комитетехь дешаран белхан куьйгалхочун заместителан даржехь а, пропагандин а, агитацин а отделехь инструкторан даржехь а, КПСС Обкоман марксизман-ленинизман университетан проректоран даржехь а.

1991 шарахь дуьйна цо болх бира Казанерчу йукъараллин-юридан институтан дешаран белхан проректоран даржехь, цул тӀаьхьа Россин дешаран академин Казанерчу йуккъера корматаллин дешаран институтан лакхара Ӏилманан белхахочун даржехь, ткъа иштта 1990-чу шарахь дуьйна Ӏилманан-талламан Ӏилманан лакхарчу академийн факультетан деканан даржехь вара^[1][8]. 2001-чу шарахь иза дехьавелира Казанерчу синан семинари доцентан дарже^[10]. 2004-чу шарахь ГӀезалойчоьнан Къоман музейхь кхоьллина Казанан ширалла йезачеран клуб кхолларан инициатива а йина, цуьнан председатель хӀоьттира иза^[11]. 2006 шарахь шен шуьйрачу белхан буха тӀехь доцентан академически цӀе йелира цунна^[6]. Цо хьоьхура византий Ӏилма а, даймехкан истори а, Европан а, Ӏамерикан а, Азин а пачхьалкхийн кхузаманан а, хӀинцалера а истори. Цул тӀаьхьа Казански крайехь керста динан историн а, революци хилале хьалхара историн а леррина курсаш хьеха волавелира Казански синан академехь^[12].

2006-чу шарахь цхьана хенахь Казань-гӀалин историйн а, краеведийн йукъараллин председатель хӀоьттира^[6], ткъа 2013-чу шарахь ГӀезалойчоьнан пачхьалкхан исбаьхьаллин музейн йукъараллин зӀенийн декъан куьйгалхочун дарж дӀалаьцна^[8]. 2013-чу шарахь иза тӀеийцира Императоран православин ПиластӀина йукъараллин вуьззина декъашхо санна^[12], ткъа 2016-чу шарахь цуьнан Татарстанан декъан председателан гӀовс хӀоьттира^[6]. ткъа 2016-чу шарахь цуьнан Татарстанан декъан председателан гӀовс хӀоьттира. 2016-чу шарахь дуьйна иза ву Казанерчу «Златоуст» синмехаллин литературин цхьаьнакхетараллин председателан заместитель^[8], 2017-чу шарахь иза Россин корматаллин йаздархойн союзан декъашхо хилира^[12], 2018-чу шарахь дуьйна иза ву Республикан Татарстанан культурин тӀаьхьенан объекташ ларъйаран комитетан йакъараллин кхеташонан декъашхо^[13], 2019-чу шарахь Российн йаздархойн Союзе дӀаэцна иза^[10].

Татарстанехь православин историх лаьцна 400 сов публикацин а, монографин а, киншкашна а, брошюрашна а, периодикан изданийн автор^[6]. Казанан кӀоштахь керстан ламастийн кхолладаларехь, кхиарехь, хӀаллакдарехь, дендарехь говзанча ву, ткъа иштта Ӏамош а, серлабоккхуш а бу ГӀезалойчоьнан исторехь кӀорггера лар йитинчу гӀарабевллачу Казанан бахархойн кхолламаш^[10]. Иза говзанча ву Казанан краехь православин ламастийн кхолладаларехь, кхиарехь, хӀаллакдарехь, дендарехь, Ӏамош а, серлабохуш а бу Татарстанан исторехь кӀорггера лар йитинчу гӀарабевллачу Казанхойн кхолламаш. Елдашевн белхашна йукъахь къаьсташ йу: «Казански крайан монастырь: историн очеркаш» (2004) а, «Казанан йайна ламастан некрополаш (XVI—XX бӀешо долалуш)» (2007) а, «Арскан керстан некрополь» (2007) в, «Казанин некрополь» (2009) а, «Казанан махкара деза ламанаш» (2010) а, «Делан Ненан чудотворан Казанан Икона. Керста динан къоман доггаха шафаӀат деш йерг» (2012) а, «Керстан культура Казанан краехь (XVI—XX бӀешерашкахь): историн очеркаш» (2013) а, «Казанан истори йаххьаш тӀехь» (2015) а, «Малик санна, тийна, цӀена, кхачам боллуш йу хьо…: Сийлахь княгиня Елизавета Феодоровна Казански краехь» (2016) а, «Вайн иэсехь долу Ӏибадатханаш: Казанан краехь меценатийн а, гӀоьналлин а династийн синан а, архитектуран а тӀаьхье» (2016) а, «Казанан килсаш (XVI—XX бӀешерашкахь)» (2017), цхьа могӀа кхин а^[6]. 2010 шарахь дуьйна цо арахоьцу «Керстан Казань: Синан мурдаш» цӀе йолу киншкаш^[14], цу тӀехь цо толлу Казанан синан дахар^[15], иштта иза ву керстан а, татарийн а энциклопедишкахь статьяш йазъйеш^[16].

Шен Ӏилманан а, публицистически а балха тӀехь цо леладо Казанан килсан-исторически меттигера историн хьал долу ламаст, дӀахьо епископан Никаноран (Каменскийн) а, протоиеран Э. А. Маловн а, историкийн П. В. Знаменскийн а, И. М. Покровскийн а, меттигера Ӏилманчийн Н. Я. Агафоновс а, П. М. Дульскийс а^[17]. Шен белхаш тӀехь цо цхьаьнатуху гайтаран кӀорггера хилар а, детальна лерина тидам бар а^[18], хьалха зорбане баьхначу талламех а, ша-шех дозуш доцуш къастош а архиван хьостанаш а, документаш а^[12], къаьсттина цо шен материалах пайда а оьцуш, шен ненан дедех, килсан суртдиллархочух Г. А. Гришинах лаьцна жайна йаздира^[19].

Иза жигара ву некрополаш Ӏаморехь, ламастан кешнаш толлуш а^[20], цигахь дӀабоьхкинчу гӀалин бахархойн биографеш меттахӀиттош а^[8]. Дуккха а шерашкахь бинчу талламийн кульминаци йара «Казанан некрополь (XVI—XX бӀешерийн йуьххьехь)» (2009) жайна, цу тӀехь Елдашевс системате йира шуьйра архиван материал, некрологаш, дагалецамаш Казанан кешнийн теманах лаьцна, шайна йукъахь тӀеман а, ламастан а, дайна а кешнаш а долуш^[21]. Цо дӀахьо экскурсеш а, лекцеш а^[12], къаьсттина Казанан ламасташна а, кешнашна а тӀехь^[8].

Пачхьалкхан

• Сийлахь цӀе «Республикан Татарстанан лакхарчу дешаран хьакъволу белхахо» (2009 шо)^[22].
• Мидал «Казанан 1000 шо кхачар дагалецамашкахь» (2005 шо)^[10].

Динан

• Макариевн цӀарах совгӀат «Москван истори а, историн мохкбовзар а» категорехь (2011 шо, шолгӀа совгӀат) — «Казанан некрополь (Казанан бахархой садоӀуш бу гӀалин а, ламастан а некрополашкахь XVI—XX бӀешерашкахь)» цӀе йолчу балхана^[23]. Оьрсийчоьнан Ӏилманийн академин президиумехь дӀайаьхьначу церемонехь совгӀат дина Москохан а, йерриг Российн а Сийлахьчу Патриархо Кирилла^[24].
• Москохан а, Коломнан а митрополитан Сийлахь-Веза Иннокентий орден, 3-гӀа даржан (2007 шо) — Казанан динан семинарин йухаметтахӀоттийна 10 шо кхачар дагалоцуш^[1].
• Казански сийлахьчу Гуриасан мидал, 3-гӀа даржан (2019 шо, Казански епархи) — Казански динан семинарехь йеххачу хенахь болх барна а, иза вина шо кхачарца доьзна а^[25].