ГӀалерг

Цуьнан дегӀан дохалла 210—250 мм, тӀеман бохалла 113—122 мм, тӀемаш дӀасадахйтича 340—390 мм, дозалла 55—100 г. Коьртан а, букъан а, цӀоган а шоколадан-боьмаша басахь, сиро бос болуш. Гай кӀайн ду, агӀонаш тӀехь жимма можо ду. Накха можо, иза а, гай а шера Ӏаьржа тӀедарчий долуш ду, лаг агӀор лахлуш. ТӀемаш бухахь цӀиэ хуьлу. Цхьа а дебаран йа шеран заманан диморфизм йац. Кегийнаш алсам къорза а, кхуьлиначу басахь а хуьлу. Цуьнан ареало билгалдоккху гӀалерг къилбаседин, шело ловш долу олхазар санна. Жигара Ӏаш ду Скандинавин ахгӀайренан къилбаседан областашкахь, дукха ду Малхбален Европехь хьуьнан тундрехь, ур-атталла тундре чу а доьдуш. ГӀалерг жигара даьржаш ду малхбалехьа. Амма иза дац Къилба Европехь, Лаьттайуккъера хӀордан гӀайренаш тӀехь, гӀалерган догӀу биотопаш цигахь елахь а.

ГӀалерган кхо кеп къаьста, царех цхамма бен туху Ирландех, вукхо Йоккха Британехь, ткъа кхоалгӀа тайпа — дерриг дисинчу ареалан йаьсаллехь.

Йуу букъадаьӀахкйерш. ГӀалерго кӀорнеш йузайо тайп-тайпана сагалматашца а, кегийра нӀаьнешца. Гурахь дуу тайп-тайпана цӀазамаш а, стоьмаш а.

Дукха хьолахь стенаш боьршачарел кӀира тӀаьхьа гучудовлу. Сте гучудаьлча, боьршачу гӀалерго цхьа шатайпа ламастан хелхар до: шен пелагаш дӀаса а лестош, тӀемаш охьа а дохуш, стечунна гонаха кхийсало. Нагахь санна стечо боьршачунна изза хелхарца жоп лахь, тӀаккха церан доьзал кхоллало. КӀира даьлча бен бан долало, стечо меттиг а хоржуш. Баннаш дан массо а дитташна йукъахь царна гӀоле хета баганан дитташ — кегийра базанаш, жӀоламаш. Лаьттахь, чӀийшна йукъахь бен бо цара дуккха а кӀезиг, белобровикца дуьстича, амма дукхах долу бенаш лакхахь ца хуьлу: 0 м тӀера 3 м кхаччалц.

Бен тера бу кхечу шоршалийн бенех: цуьнан а йу кадкепара кеп, иза бина бу бецан ораматан йекъачу гаьннашца, наггахь корсам, лишайник, дуткъа гаьннаш хуьлу. Бен лаьттаца чӀогӀа чӀагӀбина бу. Кхечу шоршалийн бенех къаьсташ бу иза, цуьнан пенаш чуьра поппарца хьаьхна ду, дерриг дашийна тӀелета туьйнца, цуьнан жамӀехь бенан штукатурка йина санна хетало. Ӏаьржа шоршалан бенах къаьста иза буха тесна хӀума ца хиларца. Цул сов, йукъарчу хьесапехь иза хаъал байн бу кхечу шоршалийн бенел — цуьнан жамӀехь гӀалерго бен дӀахӀоттош лехаме хуьлу тешамечу камуфляжан агӀор, дика гӀортол йарца дуьстича. Бен бечу хенахь стечо цкъа хьалха бенан кеп къастайо, тайп-тайпанчу агӀор бен бан материалан куп тӀехь рогӀ-роггӀана доьрзаш, тӀаккха боьршаниг долало бен бан. ХӀоьаш доху май баттахь. Хьалхарчу кӀорнешна хӀоьаш доккхаха долу дакъа май беттан хьалхара итт де чекхдолуш до. Цхьаболчу доьзало 2 тойна доккху, 2-гӀа тойна дӀадуьллу 1-2-гӀа итт дийнахь июнехь. Дукха хьолахь 5 хӀоа хуьлу, 3 тӀера 6 хӀоа кхаччалц. ХӀоьаш сирла сийна ду, цхьацца Ӏаьржа тӀедарчий а долуш. Цу гӀуллакхо цуьнан хӀоаш чӀогӀа къаьсташ до кхечу шоршалийн хӀоьэх.