Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Васютин, Владимир Владимирович

Васю́тин Влади́мир Влади́мирович (1952 8 март, Харьков — 2002 19 июль, Москох) — советийн космонавт, «Союз Т-14» космосан кеманан баьчча, 1985 шеран 17 сентябрера 21 ноябре кхаччалц «Салют-7» орбитин станцин 5-гӀа экспедицин баьчча, тӀеман лётчик[1][2]. Советийн Союзан Турпалхо, ССРС лётчик-космонавт[2], Ю.Гагаринан цӀарах ТӀХӀА хьаькаман гӀовс[1], инарла-лейтенант (1996 шеран 13 июнехь дуьйна).

Космонавташ кечбечу ККЙ 6-гӀа вовшахтохарна йукъахь хилла, космосе вахана цкъа[3]. Хьалавахар дахделира — 64 де-буьйса 21 сахьт 52 минот 08 секунда[1].

Биографи

Вина 1952 шеран 8 мартехьт белхалойн доьзалехь Харьковхь. 1969 шарахь чекхйаьккхира Харьков гӀалин № 73 йолу йуккъера инколан 10 класс, цуьнца цхьаьна лийлира ДОСААФ клубе парашютан спорте, Коротиче[4]. Ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа деша хӀоьттира Советийн Союзан шозза Турпалхочун С. И. Грицевецан цӀарах Харьковн лакхара тӀеман авиацин лётчикийн доьшийле (Харьковн ЛТӀАЛД), 1973 шарахь чекхйаьккхира иза говзаллица хӀаллакдаран авиацин баьччаллица, экзаменан комиссин сацамца йелла «лётчик-инженеран» квалификаци[2].

1973 шеран 30 ноябрехь дуьйна гӀуллакх дира Харьковн ЛТӀАЛД (ДДА) 809 дешаран авиацин полкан лётчик-инструкторан даржехь, цига иза хӀоттийра уггаре дика курсант санна, ткъа 1974 шеран 26 сентябрера космонавтин тобанна йукъа тоххалца — ДАП 812 лётчик-инструктор. ТӀемалеларан белхан муьрехь лийлира кеманашкахь Л-29, Ути МиГ-15, МиГ-17, Миг-21. Оцу муьрехь цунна йелла «3-гӀа классан тӀеман лётчик-инструкторан» квалификаци. Гайтинчу муьрехь Ӏамийра МиГ-21 кеман тӀаьх шийтта курсантов[3].

Космосан программехь болх

1976 шо долалуш Васютинега кховдийра космонавтин тобане вар. Медицинин комисех чекхваьлча, говзаллин харжам бинчул тӀаьхьа витира башха кечам бан йукъа[3].

ТӀХӀН кхин дӀа гӀуллакх дар

1986 шеран 25 февралехь ТӀХӀН Коьртабаьччин омарца дӀахӀоьттина деша Ю. А. Гагаринан цӀарах ТӀеман-хӀаваан академе (кхин дӀа ТӀХӀА) баьччаллин факультете 2-гӀа курсе. 1986 шеран 21 мартехь Ю. А. Гагаринан цӀарах ЦПК хӀоттаман испискийн йукъара[2].

Дешаран муьрехь тӀемалеларан (13 сахьт) а, эскаран практика авиацин полкан баьччин даржехь, кхочуш йина «т\ех дика» маххадорца[5].

1987 шарахь чекхйаьккхира Ю. А. Гагаринан цӀарах ТӀХӀА, дӀахӀоьттира адъюнктуре, 1989 шеран 27 декабрехь аьттонца диссертаци йаздира, Ӏилманан тӀегӀа йелира «ТӀеман Ӏилманийн кандидат»[5].

1990 шеран октябрера 1991 шеран ноябрь кхаччалц вара штурманан факультетан хьаькаман гӀовс, ткъа цул тӀаьхьа 1995 шеран март кхаччалц — штурманан факультетан хьаькам. Иза жоьпаллехь вара ТӀХӀА а, ККЙ а йукъахь космосан кечаман тӀаьхь цхьаьна гӀуллакх дарна. 1992 шеран 21 майхь Васютин Владимиран «Кафедра космонавтикин доцент» Ӏилманан цӀе[6].

Йукъараллин-политикин гӀуллакх

Вара Дуьненайукъара йукъараллин диканаш даран росиийн космонавтикин гӀолоцу фондан, космосе хьалабахаран декхъойн Ассоциацин вице-президент[5].

Валаран терахь а, бахьна а

Велла 2002 шеран 19 июлехь хьеран раках[3]. ДӀавоьллина Москохан областехь Монинон мемориалан тӀеман кешнашкахь[3].

Ӏилманан тӀегӀанаш а, цӀераш а

  • ТӀеман Ӏилманийн кандидат — 1989 шеран 27 декабрехь
  • ТӀеман Ӏилманийн доктор — 1997 шеран 24 октябрехь
  • Доцент (космонавтикин кафедра) — 1992 шеран 21 майхь
  • ТӀеман Ӏилманийн академин бакъ волу декъахо — 1998 шеран 7 февралехь
  • Профессор (космосан гӀирсаш тӀемехь лелоран кафедра) − 1998 шеран 18 ноябрехь[3]

ТӀемлойн цӀераш

  • Лейтенант (йелла 1972 шеран 26 октябрехь)
  • Лакхара лейтенант (1975 шеран 6 декабрехь)
  • Капитан (1977 шеран 30 декабрехь)
  • Майор (1981 шеран 20 январехь)
  • Подполковник (1984 шеран 24 январехь)
  • Полковник (1989 шеран 7 майхь)
  • Инарла-майор (1995 шеран 7 июнехь)
  • Инарла-лейтенант (1996 шеран 13 июнехь)[3]

Классалла

  • 3-гӀа классан тӀеман лётчик-инструктор (1974 шеран 24 октябрехь)
  • 3-гӀа классан лётчик-зерхо (1977 шеран 29 июнехь)
  • Парашютан-десантан кечаман инструктор (1979 шеран 17 январехь)
  • 2-гӀа классан тӀеман лётчик (1979 шеран 12 мартехь)
  • 1-ра классан тӀеман лётчик (1982 шеран 28 январехь)
  • Эпсар-водолаз
  • 3-гӀа классан космонавт (1985 шеран 25 декабрехь)[3]

Дина гӀуллакхаш къобал дар

Сийлахь цӀераш

ССРС а, Российн Федерацин пачхьалкхан а, ведомствийн а совгӀаташ

  • Советийн Союзан Турпалхочун «Дешийн Седа» мидал (1985 шеран 20 декабрехь)
  • Ленинан орден (1985 шеран 20 декабрехь)
  • Сийлаллин орден (1996 шеран 1 мартехь)
  • «ТӀеман доттагӀалла чӀагӀдарна» мидал (ССРС; 1991 шеран 18 февралехь)
  • «ТӀеман доттагӀалла чӀагӀдарна» мидал (Российн Дуьхьминан; 1998 шеран 8 декабрехь)
  • "Ала хӀума доцуш гӀуллакх дарна" мидал кхаа тӀегӀанан (1980 шеран 13 январехь, 1985 шеран 7 январехь, 1990 шеран 5 январехь)[3]
  • 5 юбилейн мидал[7]

Кхечу пачхьалкхийн совгӀаташ

  • «Вешийлла герзаца» мидал (Польша, 1990 шеран 8 майхь)
  • «ТӀеман седа» мидал (Эквадор, 2001 шеран 12 апрелехь)[1][2]

Премии

  • «Авиацин а, космонавтикин а дӀадаьлларг, дерг, хин дерг» монографина А .В. Суворова цӀарах совгӀат (февраль 2002)[3]

Доьзал

  • Да — Васютин Владимир Кузьмич, (01.06.1911 — 27.08.1975), Харьковра «Электромашен» заводан слесарь
  • Нана — Васютина (Цыгулева) Екатерина Гавриловна, (10.05.1923 — 06.07.2006), Харьковра «Электроаппаратура» заводан котельнин оператор
  • Ваша — Васютин Борис Владимирович, (28.02.1937 — 1996), Харьковра пос. Сортировкера вагонийн депон слесарь
  • Йиша — Шегда (Васютина) Татьяна Владимировна, (29.04.1946 — 16.09.2021), Харьковн политехникин институтехь лахара Ӏилманан белхало
  • Зуда — Васютина (Карташова) Галина Александровна, йина 13.02.1953, техник-технолог
  • ЙоӀ — Васютина Елена Владимировна, йина 18.10.1977
  • ЙоӀ — Васютина Валерия Владимировна, йина 31.10.1984
  • ЙоьӀан бераш — Евгений (вина 20.02.2004), Владимир (вина 13.07.2010), Александр (вина 1.08.2012)[3]

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Васютин Владимир Владимирович. Роскосмос. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 август.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Васютин Владимир Владимирович Герой Советского Союза, Летчик-космонавт СССР. Центр подготовки космонавтов имени Ю. А. Гагарина. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 август.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Владимир Владимирович Васютин. Космическая энциклопедия AstroNote. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 19 август.
  4. ↑ Алёна Моргуновская, Юлия Силина. Владимир Васютин: Путь в небо и за его пределы. Крылья Родины. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 август.
  5. ↑ 1 2 3 4 Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху :4 тIетовжаран йоза йаздина дац
  6. ↑ Космонавт Владимир Васютин: досье. Аргументы и факты (14 января 2016). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 12 август.
  7. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху :0 тIетовжаран йоза йаздина дац

Литература

Хьажоргаш


Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш