Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Боал, Аугусту

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Боал.

Аугусту Боа́л[3] (порт. Augusto Boal, 1931 шеран 16 март, Рио-де-Жанейро — 2009 шеран 2 май, Рио-де-Жанейро) — бразилийн театран режиссёр, йаздархо, йукъараллин гӀуллакхо. «Къизаллехь болчеран театр» кхоьллинарг — шен схьадалар педагогикехь радикалан некъашка кхаччалц лоьхуш йолу театран кеп. Боалан хьежамашна тӀеӀаткъам бира марксизмо а, паргӀатонан теологино а, Брехтан эпически театро а, Пауло Фрейран паргӀатонан педагогико а.

Боал цхьана ханна «вереадор» (гӀалин кхеташонан декъашхо) болх бира Рио-де-Жанейрохь 1993—1997 шерашкахь, цигахь цо кхиийра «Низамашдаккхаран театр»[4].

Биографи

Къоналла

Боал вина Рио-де-Жанейрохь. Цуьнан да Хосе Аугусто Боал португалхойн пекъар вара, ткъа нана Альберта Пинто хӀусамнана йара. Боал химин инженерийн дешар Ӏамийна Рио-де-Жанейрон Федералан университетехь. Жима волуш шен вежаршца цхьаьна скиташ гойтура цо, амма театран дахарна йукъа ца велира, университетехь дешар чекхдаллалц. Магистратура чекхйаьккхинчул тӀаьхьа 1952 шарахь Нью-Йорке вахара, цигахь деша вахара Колумбин университетан драматиеин исбаьхьаллин школе. Цуьнан хьехархошна йукъахь вара Теннесси Уильямсан а, Артур Миллеран а хьехархо Гаснер Джон. Гаснера Боална йовзийтира Брехт Бертольтан а, Станиславский Константинан а техника, иштта тайп-тайпана театран тобанаш а, масала, «Ӏаьржа экспериментан театр». 1955 шарахь цо хӀоттийра шен шина пьесин «Говр а, йеза стаг а» а, «Дуьхьал долу цӀа» а[5]. 1956 шарахь, Школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, Боал кхайкхира Бразилехь къилба-малхбалехьа Сан-Паулухь йолчу «Арена» театре балха[6].

Боал тайп-тайпана спектаклаш хӀиттийра, шайна йукъахь «Арена» театр кхоьллинчу Хосе Ренатон спектаклаш а йолуш. Кхузахь цо дӀадолийра театран кепца эксперименташ йан, Бразилехь цкъа а ца хиллачу театре кхаьчна. Станиславскийн система йевзаш йацара бразилхойн актерашна. Боал шена евзаш йолу кепаш Бразилехь йукъараллин хьелашца нисйира. Цо аьтто-политикин позици лецира национализмна дуьхьал, иза хӀетахь дика йевзаш йара[7].

Сан-Паулухь йолу «Арена» театр

«Арена» театрехь болх бечу хенахь Боала масех классикан драма хӀоттийра, уьш Бразилехь социалан-экономикин бакъдолчунна тӀе а нисйеш. Шен дуьххьарлера спектаклехь «Мушех а, адамех а» (Джон Штайнбекан бух тӀехь) цунна совгӀат делира Сан-Паулун исбаьхьаллин критикийн ассоциацин 1956 шарахь, 1960-гӀа шераш дуьйлалуш «Арена» театран популяралла лахйала йолайелира, ткъа, ша банкроталлех кӀелхьаравала сатуьйсуш, Бразилехь ловзуш йолчу урхалло дӀайолийра. Стратеги кхиаме хилар гучуделира. Боал кховдийра «Арена» театрехь Драматикин пхьалгӀа кхолла. Идея кхочуш а йина, дуккха а къоначу драматургашна кхоллараллин майда хилла дӀахӀоьттира. Оцу пхьалгӀин чуьра дуккха а кхиаме спектаклаш арайовлу, Арена театран керла репертуар кхоьллина.

Махках ваккхар

1964 шарахь Бразилехь пачхьалкхан карчам хилира, иза вовшахтоьхна бразилхойн элито а, килсо а, йуккъерачу классо а, коммунистийн ойланех кхоьруш йолчу Цхьаьнатоьхначу Штатийн гӀоьнца[8]. Боалан хьехар шеконе диллира, иза тӀеман Ӏедална кхерам санна лоруш вара. 1971-чу шарахь урамера лачкъийна, лаьцна, гӀело а йина, Аргентине дӀавигира иза[4], цигахь пхеа шарахь Ӏийра иза. Эксилехь цо арахийцира ши книга: «Торкемада» (1971) а, цуьнан уггаре а гӀарайаьлла книга «Театр угнетенных» (1973). Торкемада — Испанин Сийлахь-Воккхачу инквизиторан Томас де Торкемада волчу хенахь набахтешкахь Ӏазап системан кепехь лелорна лерина жайна ду[9]. «Зуламехь болчу нехан театрехь» Боала кхоьллина театран метод, иза яра бразилхойн хьехамчин Пауло Фрейран киншки тӀера «Зуламехь болчу нехан педагогика» тӀехь, тӀаьхьо цуьнца доттагӀалла лелийра цуьнан[10]. Цуьнан метод (дуьнентӀехь дуккха а йукъараллашкахь лелош йолу) йара театран зеделларгца хьажархой жигара декъашхой хилийтар. Боала чӀагӀдо, ламастан театр ницкъ беш йу, хӀунда аьлча хьажархойн аьтто бац шайн дог-ойла йовзийта, ткъа шина агӀонан цхьаьнаболхбаро аьтто бо хьажархочунна акци кхочушйан, иза паргӀатйоккхуш йу. Фрейран кхетош-кхиоран болх беш йолу ойланаш а йара дешархочунна а, хьехархочунна а йукъахь йолу муьтӀахь йолу йукъаметтиг йухатохарна тӀехь. Цо дӀахьедира критика шена чулоцу дешаран кеп.

Боал болх бира Перухь Alfabetización Informaciona (йоза-дешар ца хаарна дуьхьал йолу организаци) цхьаьна, цуьнан ойланашна йукъайогӀура иштта «исбаьхьаллин мотт» шен белхан кепех цхьаъ санна. Августо Баул шен метод кхио волавелира шен Арена театрехь кхиъначу агитпропан эстетикана ма-хуьллу гена, сацам бира театран зеделларг хьехаран гӀирс санна лело. Цунна уггаре а коьртаниг дара цу хенахь актерна а, хьовсархочунна а йукъахь долу дӀасакъастар дӀадаккхар. ХӀаьта дешашта тӀехь йаьккхача пьеса тӀа хьайоагӀаш къаьстта термин хьакхоллар цо: «хьажархо» (хьажар) метта «спект-актер» (спектакль-актёр). Оцу керлачу кхетамо бух кхоьллина цуьнан тӀаьхьарчу кхоллараллин[11]. Цунна гира, хьажархочун пассивалла масех гӀулчца йохо йиш хилар, хьажархо спектаклан-актерах а воккхуш:

  1. ДегӀан кхетам («дегӀ» бохург хилла индивидуалан дегӀ а, коллективан «дегӀ» а марксистийн маьӀнехь).
  2. ДегӀан экспресси кхоллар.
  3. Театр мотт санна лелор.
  4. Театр дӀахьедар санна лелор. (дискурс).

Аргентинехь вехаш хиллачул тӀаьхьа Боал кхечу Къилба Америкера пачхьалкхашка (Перу а, Эквадор а) дӀавахара, граждански тӀемаш а, пачхьалкхан гӀо цахилар а санна конфликташ ловш болчу кегийчу, дукхахболчу къечу йукъараллашкахь бехачу нахаца болх беш. Боал тешна хилла, ницкъ беш берш ницкъбарх паргӀатбаха йиш йу аьлла. Перухь цо лелайора форуман театран метод, цу чохь хьажархоша хийцира актер, актеро гойтуш йолчу йеллачу проблемин дерзор къастош (проблема бакъ хила тарлора йукъараллина). Иштта Боал масех шарахь вехира Парижехь, масех центр кхоьллира зуламхойн театран, спектаклашна режиссералла дира, Сорбоннехь(оьр.)нохч. хьехархо вара. Боал кхоьллина хьалхара зуламхойн театран фестиваль 1981 шарахь[9].

Йуха а Бразилехь

ТӀеман диктатура йоьжначул тӀаьхьа Боал йухавеара Бразиле, 15 шарахь махкахваьккхинчул тӀаьхьа. Цо кхоьллина Рио-де-Жанейрохь ницкъбечийн театран центр, цуьнан мисси йара гражданалла а, культура а, тайп-тайпана ницкъбаран кепаш а Ӏамор а, дийцаре дар а. Боалан тобано болх бира масех бакъонашларйаран организацешца. 1992 шарахь Боал кандидат вара, хаьржира Рио-де-Жанейро гӀалин кхеташонан декъашхо. Цуьнан гӀортор йара цуьнан театран труппа, цуьнца цхьаьна цо сиха кечйира тайп-тайпана низаман предложениш. Цуьнан Ӏалашо йара театрехула йукъараллин сингаттам дӀабаккхар а, Рион низамаш урамашкахь болчу нахаца дийцаре дар а. Зуламбечийн театрехь хьажархой авторех хийцинчул тӀаьхьа, Боала йуьхьарлаьцна «Низамбаккхаран театр», цу чохь харжамхой низамашдаьхна нах хилира. Боал элира, ша низамаш шен лаамехь ца кхоьллина; мелхо а, нахе хӀун лаьа хоьттура цо. Кхиболу политикаш цуьнан ойланашца шовкъе бацара; цо хьалхатеттинчу 40 низамах 13 бен къобал ца дира цо шен даржехь волчу хенахь. 1996 шарахь цуьнан хан чекхйелира, амма цо кхидӀа а болх бира Бразилехь тайп-тайпанчу тобанашца Законодательни театрца, иза дӀаваханчул тӀаьхьа кхин а диъ низам тӀеийцира. Набахтешкахь тутмакхашца а болх беш хилла Боал. Цо элира, космосехь шайн паргӀато ца хиллехь а, хенан йохаллехь инзаре йоккха паргӀато йу церан, ткъа зуламхойн театр гӀерта тайп-тайпана маршо кхолла, дагахь латто йиш йолуш, дӀадаханчух, таханлерчух ойла йан, сатуьйсуш ца Ӏаш, кхане кхолла.

Августон кӀант Юлиан шен денца цхьаьна болх бина, шен болх дӀахьош ву Бразилехь а, дерриг а дуьнентӀехь а.

Валар

Аугусто Боал велира 2009 шеран 2 майхь, шен 78 шо долуш, Рио-де-Жанейрохь лейкоз бахьана долуш.

Ӏаткъам

Августо Боалан дукхаха йолу приемаш кхиира цо ша болх бечу нахана йукъахь дидактикан, политикан Ӏалашонца йолу театран дозанаш хиинчул тӀаьхьа. Цунна гучуделира, къеллехь бехачу нахана расизмна а, классийн цхьатерра цахиларна а дуьхьал къамел дан гӀертар доьзна хилар шен классийн цхьатерра цахиларца цаьрца дуьстича, хӀунда аьлча иза кӀайн вара, финансашца мелла а йозуш йоцуш вара. Цуьнан керлачу технико аьтто бира, ма-дарра тобанна чуьра паргӀатйаларан ойла схьайала.

Зорбане бевлла белхаш

  • Къизаллехь болчеран театр (London: Pluto Press, 1979)
  • Актерашна а, актераш боцучарна а лерина ловзарш (London: Routledge, 1992; Second Edition 2002)
  • Лаамийн стелаӀад: театр а, терапи а, Боалан метод (London: Routledge, 1995)
  • Legislative Theatre: Using Performance to Make Politics. London: Routledge, 1998.
  • Hamlet and the Baker’s Son: My Life in Theatre and Politics. London: Routledge, 2001.
  • The Aesthetics of the Oppressed. London: Routledge, 2006.
Оьосийн маттахь публикацеш
  • Боал А. Джейн Спитфайр. Шпионка и чувственная женщина / пер.: В. Петров ; читает Ю. Мен. — Полная версия. — СПб.: Вира-М, 2007. — (1 электрон. опт. диск (CD-ROM); общее время звучания: 4 ч. 20 мин.; Аудиокнига MP3; Бразильские ночи; Систем. требования: CD, VCD, DVD-аппаратура со встроенным декодером MP3 ; компьютер, оборудованный зв. картой CD, DVD-приводом и проигрывателем MP3).

СовгӀаташ а, мах хадор а

  • Исбаьхьаллин а, литературин а орденан эпсар (Францин культуран министралла, 1981 шо)
  • медаль Пабло Пикассо (ЮНЕСКО, 1994)
  • Небраска штатан университетан сийлахь докторан дарж (1996)
  • Лаккхара дешарехь америкин театран ассоциацин дахаран кхиамийн совгӀат (Чикаго, 1997 шеран август) Принц Клаус совгӀат (2007 шо)
  • Дандалкерчу технологийн институтан машаран а, демократин а дозанаш дехьадовларан совгӀат (2008)[12].
  • Нобелан премин кандидат (2008 шо)
  • «Театран машаран векал» (ЮНЕСКО, 2009 шеран март)[13].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Itaú Cultural Augusto Boal // Enciclopédia Itaú Cultural (порт.) — São Paulo: Itaú Cultural, 2001. — ISBN 978-85-7979-060-7
  2. ↑ 1 2 Augusto Boal // Brockhaus Enzyklopädie (нем.) / Hrsg.: Bibliographisches Institut & F. A. Brockhaus, Wissen Media Verlag
  3. ↑ Боал // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
  4. ↑ 1 2 Paterson D. A Brief Biography of Augusto Boal. Pedagogy and Theatre of the Oppressed. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 17 ноябрехь
  5. ↑ Eckersley, M. 1995. A Matter of Style — The Theatre of Augusto Boal. Mask Magazine. Vol. 18 No. 3. Drama Victoria. Melbourne
  6. ↑ Babbage F. Augusto Boal. — Cornwall: Routledge, 2004. — ISBN 0-415-27325-0.
  7. ↑ Boal, Augusto (1931 - 2009) (порт.). Enciclopédia Itaú Cultural (2011 шеран 28 июнь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Архивйина 2009 шеран 15 октябрехь
  8. ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Архивйина 2011 шеран 30 декабрехь
  9. ↑ 1 2 murio augusto boal, creador del teatro del oprimido. cafemoiru.blogspot.ru/ (2009 шеран 4 май). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Архивйина 2016 шеран 4 мартехь
  10. ↑ What is The Theater of the Oppressed. Spunk Library. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Архивйина 2013 шеран 27 июнехь
  11. ↑ Eckersley, M. 1995. A Matter of Style — The Theatre of Augusto Boal. Mask Magazine. Vol. 18. No.3. Drama Victoria. Melbourne.
  12. ↑ About Augusto Boal. Artangel. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 23 августехь
  13. ↑ Entrevista al brasileño Augusto Boal (порт.). Pañuelos en Rebeldía. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Архивйина 2011 шеран 6 июлехь

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш