Бейбулатов, Темир-Болат

Хьалхара дуьненан тӀом болчу хенахь, штабан капитанан даржехь, цо тӀом бира Австрий-Мажарчоьнан эскаршна дуьхьал «Акха дивизин» йукъахь. Февралан революцил тӀаьхьа шен даймахка йухавеина, 1917 шеран июль баттахь Т.-Б. Бейбулатовс йуьхьарлаьцна «ДегӀастан бусалба нехан театран а, литературин а йукъаралла» (гӀумк. «Дагъыстан бусурманланы театр ва адабият жамияты») кхоллар, цуьнан дуьххьарлера председатель хилла иза. 1917 шеран августехь цо кхоьллира, куьйгалла дира дуьххьарлера дегӀастахойн суьрташ долу «Танг Чолпан» журналан редакцин коллегина. 1918 — 1919 шеран йуьххьехь Цо болх бира оьрсийн маттахь арадолучу «ДегӀаста» газетан редакторан гӀовсан даржехь, цу тӀехь цо зорбане йохура антибольшевикийн чулацам болу йаззамаш а, дийцарш а. М. Гаджиевс шен тептар тӀехь ма-йаздарра, 1919 шарахь полковник Зайцев коьртехь волу 800 деникинхо Лахарчу Казанищен йисте тӀебаьхкира, эпсарш Т. Бейбулатов, С. Сурхаев, йуьртан къано Дж. Тонаев царна дуьхьала баьхкира, церан аьтто белира Зайцев тешийта, йуьртахь большевикаш а йа кхин социалисташ а ца хиларх. Кхиамца дийцарш а дина, цара йуьрт кӀелхьарайаьккхина йуьззина хӀаллакьхиларх^[1]. 1919-чу шеран шолгӀачу декъехь эпсар хилла А. И. Деникинан Добровольски эскарехь. 1920 шарахь йийсаре лаьцначу кӀайн гвардейцийн советийн концлагерехь чувоьллира иза. ДегӀаста цӀавирзинчул тӀаьхьа Т-Б. Бейбулатов Ӏилманан а, кхетош-кхиоран а гӀуллакхаш дӀалаьцна Бейбулатовс.

Дуьххьара къоман театран техникум вовшахтохархо а, хьехархо а (Н. Т. Шатровца а, Б. П. Байковца а цхьаьна) хилира иза. Пачхьалкхан гӀумкийн драмин театр вовшахтоьхчахьана (1930 шо), театран музыкин куьйгалхо а, литературин декъан куьйгалхо а вара иза, ша дуккха а похӀма долуш стаг хилар гайтира. Цо пьесаш, музыкин кхолламаш йазйора, спектаклаш хӀиттайора, царна чохь ролаш ловзош а вара. ХХ бӀешеран 20-гӀа шераш чекхдовлуш цуо дакъалецира «Ши догӀа» фильмехь. 1935 шарахь Т. Мурадовца а, Х. Ханукаевца а, цуо кхоьллина ДегӀастан иллин а, хелхаран а ансамбль. 1926-чу шарахь араделира Т. Бейбулатовн «Байтийн а, эшарийн а гулар» цӀе йолу дуьххьарлера жайна, цу тӀехь йара байташ а, поэмаш а, ткъа иштта А. Пушкинан, М. Лермонтовн, М. Кольцовн гӀумкийн матте гочйина произведенеш а. Цу шерашкахь цо гӀумкийн матте гочйина «Интернационал», «Марсельза», «Варшавянка», «Смело, товарищи, в ногу», «Мы кузнецы» а, цхьа могӀа оьрсийн халкъан эшарш. Иштта Т. Бейбулатовс йазйина «ГӀеза-Молла», «Шемал», «Ӏаьржа денош» цӀе йолу историн поэмаш, «Дагестанехь хилла йоккха революци» цӀе йолу историно-революционни поэма, 1928 шарахь шакъаьстина жайна санна арадаьлла, иштта «Ӏов чӀерийлецарехь» а, «Лаьмнаш къардинаш». ГӀумкийн литературе йукъайалийна Т. Бейбулатовс психологин а, пейзажан а лирикин жанраш. Дагестанехь литература а, театран говзалла а, драматурги а кхиарх лаьцна цхьамогӀа йаззамаш йаздина цо, «Танг-Чолпан», «Шемал» операшна либреттош а йазйина. Литературин гочдаран декъехь йаккхий лакхенаш йаьхна Т.Бейбулатовс. Цо, къаьсттина, гочйина поэмаш А. С. Пушкинан, М. Ю. Лермонтовн, Шекспиран трагедеш «Отелло» а, «Ромео а, Джульетта а», Лопе де Вега «УьстагӀийн хьост», «Ваша Томан цӀа» Г. Бичер Стоунан, А. С. Пушкинан драма «Пис къонах», А. Корнейчукан «Эскадрин Ӏожалла», Н. Ф. Погодинан «Аристократаш» а, кхин а. Иштта дуккха а спектаклашна мукъамаш йазбина цо. ГӀумкийн маттара оьрсийн матте гочдина «Революцин а, граждански тӀеман а заманара ДегӀастан истори» М.-К. Дибировн, «ГӀумкийн Ӏадаташ» а М. Алибековн. 1920—1930-гӀа шерашкахь ша жигара дакъа а лоцуш кхоьллинчу ГӀумкийн музыкин-драмин театрна цуо гӀумкийн матте гочйира В. Шекспиран а, Лопе де Веган а, А. Пушкинан а пьесаш. Цо иштта гочйина оьрсийн а, Европин а поэтийн байташ. И гочдарш тахана а поэтан говзаллин лакхе лоруш ду. 1937 шарахь Т.-Б. Бейбулатовна, шеко йоцуш, советийн оьздангаллина дина гӀуллакхаш доллушехь, репрессеш йира. Иза велла Карагандара заьӀапхойн лагерехь.