Баьццара бос

Баьццара бос баьржина бу Ӏаламехь. Дукхаха йолу ораматаш баьццара ю, хӀунда аьлча царна чохь ю фотосинтезан пигмент хлорофилл. Баьццара басахь долчу акхароша лелайо иза ораматийн фонехь камуфляж ян.

• Баьццара нур — атмосферехь оптикан феномен.

Баьццара бос сигналан бос санна бу — кхерамзаллин билгало, лела бакъо ялар, дӀасалелар (светофор и. дӀ. кх. а). Оьрсийчохь «Прохоровская Трехгорная» мануфактурин белхахочунна Калугин Николайна 1801 шарахь паччахьан совгӀат делира, цо кӀади баьццара басар дан дагадарна ниттан сокаца.

Оьрсийн маттахь хьалхара компонент "иззелена" йолу чолхе дешнаш леладо тайп-тайпана даржашкахь баьццара бос болуш басарш билгалдаха^[6]:223, баьццара-. Масала, баьццара-сийна, баьццара-сира^[7]:130

• Бильярдного (биллиардного) сукна — д1аьвше-баьццара (см. бильярд).
• Бирюзовый — от светло-зелёного с голубизной до голубовато-синего; цвет минералов бирюза и хризоколла.
• Брусничный — цкъа баьццара бохург дара (баьццара басехь брусники г1а хилар), ткъа хӀинца иза цӀен басех цхьаъ бу: хилла йолу брусники бос, сирла-ц1ен, густо-розовый.
• Вердепомовый — сирла-баьццара; хилаза долу 1ежийн бос (фр. pomme;1аж).
• Вердепешевый — можа йа розовый оттенок зелёного.
• Вердигри — мокха-баьццара (от фр. vert-de-gris).
• Гелиотроповый — гелиотропан басахь, Ӏаьржа баьццара, цӀен йа Ӏаьржа тӀедарчий а долуш.
• Гороховый — мокха-, баьццара- и йа боьха-можа.
• Гусиного помёта (мердуа) — можа-баьццара басахь Ӏаьржа басахь(от фр. merdoie; merde d’oie).
• Драконьей зелени — чӀогӀа Ӏаьржа баьццара.
• Еловый — Ӏаьржа баьццара басахь сийна-баьццара оттенок йолуш.
• Зеленобагровый, зеленобурый — баьццара а, цӀен а, баьццара а, Ӏаьржа а бос цхьаьнакхетна.
• Изумрудный — изумрудан басехь.
• Лайм — можа-баьццара, Ӏаьржа сирла-баьццара, лайман басахь
• Лесная зелень — Ӏаьржа баьццара, диттийн бос.
• Лягушки в обмороке — сирла мокха-баьццара.
• Малахит муравленый — пхьегӀан кийсакан билгало, масала, пхьегӀа, иза сирла ю, дукхахьолахь баьццара басахь ю.
• Малахитовый — малахитан бос.
• Муравчатый — цхьабосса йоцу бецан, кӀезиг тӀедарчий долу.
• Мурамный, муаровый — бецан басахь.
• Оливковый — Ӏаьржа можа-баьццара, зайтдаьттанан басахь.
• Осиновый — сирла баьццара сира бос болуш, осинан гаьннан бос (см. осина).
• Папоротниковый — сирла йоцуш баьццара , папоротникан бос.
• Салатовый — сирла-, можа-зелёный.
• Селадоновый — мокха-баьццара (см. селадон).
• Сине-зелёный ( х1ордан т1улгенан бос).
• Тёмно-бирюзовый — Ӏаьржа сийна-баьццара, Ӏаьржа бирюза.
• Травяной — кӀорга баьццара, бецан бос.
• Фисташковый — боьха сирла баьццара, фисташкан гаьннаш санна бос^[8].
• Тёмный хаки — баьццара-боьмаша.
• Шартрёз — сирла можа-баьццара
• Ярь—медянка — цӀестан окислени еш хуьлу баьццара бос^[9].

• Баьццара бос дахаран бос лоруш бу. Уггар хьалха иза доьзна ду ораматийн коьртачу басарца (пигмент хлорофилл хиларца). И басарийн юкъара хилар доьзна ду лаьттан ораматан генетикан кодехь цхьа юкъара элемент хиларца, иза йоьзна ю фотосинтезан хенахь малхан серло дӀаэцаран универсалан механизмца.
• Православехь баьццара бос — даима дахаран символ ю, езачу а, декъалачу а Сергий Радонежски (18 июль а, 8 октябрь а), Серафим Саровски (15 январь а, 1 август а), Ксения Петербургски (6 февраль а) бос бу.
• Православин канонашца, Иоанн Предтеча гойту сирла-баьццара духарца, хӀунда аьлча иза кхиъна яьссачу аренгахь, адамаш дехачу меттигна арахьа, Ӏаламехь.
• Борисан а, Глебан а суьрташ баьццарчу гаьннашца а, гаьннашца а хаздина ду, я баьццарчу фон тӀехь яздина ду.
• Православин дезденаш «Входа Господня в Иерусалим» а, «Троица» а даздо динан дайша баьццара духарш а доьхна. Ткъа Троицкин кӀирандийнахь ерриг а православин килсаш баьццарчу зезагашца хазйина ю.
• Бусалба динехь баьццара бос бу дийначу Ӏаламан бос, динан билгало а, еза бос а, ялсаманин ойланца боьзна бос а. Цунах лаьцна Къуръано аьлла: «Ялсаманехь хьо миччахьа хьаьжча а, доккха ирс а, АллахӀан боккха ницкъ а бу. Царна тӀехь баьццарчу сирлачу шовданах а, юткъачу атласах а дина духар ду»(Коран, 76:20-21). Баьццара дӀаьвше хӀуманаш йолчу маьнги тӀехь а, инзаре хазаллин ковраш тӀехь а дӀатарлур бу уьш (Коран, 55:76).
• Баьццара кӀира – иза оьрсийн халкъо олуш хилла православин Троицин дезчу дийнал тӀаьхьа массо а езачу нехан де тӀекхаччалц долчу кӀиранах.
• Баьццара бос — эсперантистски движенин бос.
• "Баьццара" - говзанчаша Ӏамийна воцчу стагах олу (по смыслу — неопытный, молодой).
• «Баьццара» — дукха хьолахь Ӏаламан боламашна луш йолу цӀе ю, къаьсттина, «Greenpeace» Ӏаламан организацин цӀе ингалсан маттахь «Баьццара дуьне» бохург ду.
• Гарри Поттеран киншкашна (а, фильмашна а) серехь баьццара бос бу Слизеринан цӀийнан коьрта бос, цуо уггаре дукха бодане волшебникаш арахоьцу. "Авада Кедавра" цӀе йолчу Ӏожаллин хьарамчу Ӏамало шен зуламхо вийна баьццарчу цӀеран лепарца.
• Дуьненан дуккха а меттанашкахь (къаьсттина алтайн меттанашкахь, шайна юкъахь, къаьсттина тюркийн меттанаш а долуш), сийна а, баьццара а басарш къаста ца до. Японхойн маттахь 青い (сийна) боху дош муьлхха а сийна бос гойту, цу юкъадогӀу баьццара бесаш а. Китайн маттахь хьаьрк 青 (олуш ду цин) гойту сийна а, баьццара а. Иза доьзна ду, ша билгалонан этимологица, юьхьанца лаьттара схьаоьцучу маьӀданийн бос билгалбоккхуш хиллачу.
• Инкийн йозанехь, кипу, баьццара бос гойтура толам баккхар; мостагӀ билгалваккхар я мостагӀчун эскарехь беллачу нехан терахь. Басарш дӀахӀиттор иштта дара: цкъа хьалха шовзткъа а, цул а воккхачу нахах лаьцна хаам богӀура, тӀаккха, церан хене хьаьжжина, кхиберш а богӀура, итт шо жима, иштта дӀа кхин а^[10].
• Баьццарниг — юкъара цӀе ю оьрсийн 3 сом мах болчу кехатан ахчанийн, уьш баьццара басахь хилла.
• Баьццара шо - ледара шо ду.
• Баьццара шлем - дитташ тӀехь долчу гӀашех лаьцна.
• Баьццара гӀовгӀа – гурахь Ӏалам самадаларх лаьцна.
• Зеленя – гурахь Ӏаьнан ялташ ду.
• Зеленяк — баьццара текхарг: пхьид, моьлкъа.

Константинополехь, Византин императоран Юстинианан заманахь, дуьхьал лаьттачу политикан тобанех цхьанна луш хилла «баьццара» (прасины) басарийн билгало — къийсадаларшкахь цара гӀортор еш хиллачу, цара латточу ворданийн басарна тӀаьхьа.

ХӀинцалера политикехь баьццара бос боьзна хила тарло Ӏаламан боламца, исламан партешца, я ирландин национализмца а, республиканизмца а. Лейнстеран баьццара байракх лелайора 1798 шарахь гӀаттам биначу Цхьаьнакхеттачу Ирландхойн Юкъаралло а. Йозуш йоцу пачхьалкх хиллачул тӀаьхьа Ирландино шен къоман байракхна юкъадаьккхира баьццара бос. Тахана баьццара бос лелабо Шинн Фейно.

Баьццара бос бу иштта Пуэрто-Рико йозуш йоцу партин байракхан бух болуш бос.

Ӏалам лардарехь экологин ойланаш яржош болчу политикан боламаша шайх «баьццара» олу.

• Баьццара бос дукхахйолчу бусулба пачхьалкхийн байракхаш тӀехь бу, бусалба динан бос санна. СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан а, Пакистанан а, Мавританин а байракхаша баьццара бос лелабо коьрта бос санна. 1977-чу шарера 2011-чу шаре кхаччалц лелийна Ливийски джамахирин шира байракх дуьненахь цхьаъ бен йоцу цхьана басахь йолу пачхьалкхан байракх яра.
• ХӀиндин байракх хӀоттийна къоман паргӀатонан къийсамехь ХӀиндин къоман конгрессан байракх тӀехь, цуо цхьаьнатоьхна коьрта динан тобанийн басарш: индуисташна оранжевый, бусалба нахана баьццара басарш.
• Бразилин байракхан баьццара фон — Бразилин империн ирс ду, цигахь иза Ӏедалан династин символ яра.
• Португалин а, Нигерин а байракхаш тӀехь баьццара бос гойту кханене сатийсам хилар.
• Баьццара бос, можа а, цӀен а басарца цхьаьна, панафрикан басарех цхьаъ бу, Африкан хьал долу латта гойтуш. Африкехь Ганехь , Нигерехь , Эфиопехь , Конго Республикахь , Къилба Африкехь , Тогохь , Зимбабвехь , Гвинеяхь , Бенинехь , Гвинея-Бисаухь , Замбехь , Кених , Камерунехь , Сенегалехь , Малавихь , Мозамбикехь , Суданехь , Къилба Суданехь , Сан-Томехь а, Принсипехь а шайн байракхаш тӀехь баьццара басахь лелайо.
• Мозамбикан къоман байракх тӀехь баьццара бос латтан беркате хиларан билгало ю.
• Йозуш йоцчу пачхьалкхан тӀеман байракхан тӀаьхьенах йолчу Бангладешан байракх тӀехь баьццара фон тӀехь цӀен диск ю. ТӀаьххьарчо гойту мехкан баьццаралла.
• Италин байракх кхоьллина 1797 шарахь Цизальпийн республикан байракх санна, французийн триколоран кепехь. Духарийн баьццара бос тӀетоьхна Миланан ламастан басаршна (кӀайн а, цӀен а).

Психологехь баьццара бос — дахаран, барт хиларан, адамашна а, Ӏаламна а юкъахь барт хиларан символ ю. Цо гергарло, ша-шех ларам, чӀагӀалла, Ӏаламан, нийсо кхиайо, лаам а, къинхьегам а кхиабо. Адамийн бӀаьрг уггаре а Ӏаткъаме бу спектран баьццара декъана, уггаре а лакхара басарийн Ӏаткъам хуьлу дийнахь ган 555 нм тулгӀенан йохаллехь^{[11][12][13][14]}, иза догӀу басаран шартрез, ткъа буьйсанна 507 нм. Баьццара басо (бецан, ораматан басо) нервийн система сапаргӀатйоккху. Вайн бӀаьргаш паргӀатдовлу баьццарчу басахь бесаш тӀеэцча, цундела дукха хьолахь пачхьалкхан учрежденийн пенаш баьццарчу басахь басаршца дӀадоьхку (школашкахь,больницашкахь, и. дӀ. кх. а). Цундела ламастехь лелош ю баьццара кӀади долу стоьлаш (библиотекин стоьлаш, бильярдан стоьлаш, картан стоьлаш)

• «Баьццара миля»
• «Баьццара фургон»
• «Баьццара пийл»
• Баьццара бос лаьттан бос лоруш бу.
• Советан заманахь «Земляне» тобанан «Трава у дома» илли тӀехь баьццарчу бецан васт.
• «Тоска зеленая» — стеган дог доьхначу хьолан цӀе ю.
• «Зеленый Змий» — къаьркъанан а, цуьнца доьзна долчу массо а хӀуманан а аллегорически билгало ю.
• Зелейник лор я дарбанча ву; бецаш а, церан дарбане агӀонаш а йовзуьйтуш долу жайна. Зелейнизм дӀовш далар ду, мацалла ловш ду.

Фольклор

• Зелёный, дурак он прирождённый, самородковый, круглый — Ӏовдалчух лаьцна.
• Зелен виноград — иронически дӀадерзоран дешнийн цхьаьнакхетар, цо дуьйцу кхочушдан йиш йоцчу хӀуманах лаьцна. И алар доьзна ду Эзопан туьйранца, кхиъна кемсаш гича, уьш хӀинца а баьццара ю, кхиъна яц бохучу ойланца шен дог тешош йолчу цхьогалех лаьцна. Оьрсийн маттахь и алар шуьйра даьржина И. А. Крыловн «Лиса и виноград» басня бахьана долуш.
• Зеленый вагон — паччахьан Оьрсийчохь 40 меттиг йолу кхоалгӀачу классан цӀерпоштнекъан вагон яра, наб ян хала гӀанташ а долуш:

• «У лукоморья дуб зелёный» — хьалхара могӀа А. С. Пушкинан «Руслан а, Людмила а» произведени.

ХӀара чекхбаккханза йаззам бу. ГӀодехьа РУВИКИна, хӀара йаззам тӀебуьзна. Аьтто балахь, хӀара билгалдаккхар хийца деза кхин а нийса.

яззаман хаамаш хаамашца. Хьуна гӀода лур ду, яззаман информаци карлаяьккхина.