Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Асланов, Ази Агадович

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Асланов.
Дехар «Ази Асланов» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

Ази Ага́дович Асла́нов (кхин а Ази Аха́дович Асла́нов, Ази Ахад оглы Асла́нов; азерб. Həzi Əhəd oğlu Aslanov[2]; 1910 шеран 22 январь (4 февраль), Лаьнкаьран, Бакохан губерни — 1945 шеран 24 январь[1], Приекуле[d]) — советийн тӀеман баьчча, гвардин танкови эскарийн генерал-майор (13.03.1944), шозлагӀа Советийн Союзан Турпалхо (22.12.1942, 21.06.1991 — веллачул тӀаьхьа).

Биографи

Бералла а, жималла а

Ази Асланов вина  1910 шеран 22 январехь (4 февралехь) Бакун губернин Ленкоранин уездан Ленкорань гӀалахь (хӀинцалера Азербайджанан Ленкоранин кӀошт) меттигерчу кибарчиг йен заводан белхалочун доьзалехь. Къомах азербайджанхо ву[3]. Цуьнан чекхдаккханза йуккъера дешар дара — 1923 шарахь цуьнан да кхелхира, цундела шен нанна гӀо дан балха вахара шен да болх бинчу Ленкорански кибарчиг йен фабрике. 1924-чу шарахь цо чекйаьхна йоза-дешар Ӏаморан курсаш. 1937 шарахь дуьйна ВКП(б) декъашхо вара.

ТӀом бале хьалха хилла тӀеман гӀуллакх

1924 шеран сентябрехь дуьйна РККА-хь (Белхалойн-ахархойн ЦӀен Эскарехь) ву. Бакухь йолу 1-чу лоьмарца йолу Закавказийн тӀеман-кечамбаран школе деша вахара, иза чекхйаьккхира 1929 шарахь. ТӀеман-кечамбаран школехь дешар чекхдаьккхинчул тӀаьхьа Закавказийн тӀеман гонан РВС-ан (ТӀеман-революционни советан) омрица Борисоглебско-Ленинградски кавалерийн школе (хьалхалера Николаевски кавалерийн училище) деша хьажийра. 1931 шеран июнехь школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Котовскин цӀарах йолчу 3-чу Бессарабски кавалерийн дивизин 15-чу кавалерийн полкан взводан командир хӀоттийра (полк Бердичев гӀалахь йара). Оцу шеран августехь цу полкехь автобронедивизионан командир хӀоттийра. 1931 шеран чаккхенгахь дуьйна Украинин тӀеман гонан автотракторан мастерскойшкахь гӀуллакхехь вара.

undefined

1932 шарахь чекхйаьккхира РККА-н Механизацин а, моторизацин а тӀеман академехь йолу курсаш. 1933 шеран июнехь дуьйна Белоруссин тӀеман гонан 2-чу кхийсархойн дивизехь гӀуллакхехь вара: къаьстина йолу танкан ротан взводан командир, ротан командиран технически декъехь волу когаметтаниг, танкан ротан командир. 1938 шарахь 60-чу кхийсархойн дивизе дехьаваьккхира къаьстина йолчу танкан батальонан ротан командиран дарже. 1938 шеран майхь дуьйна — командиран гӀоьнча, 1939 шарахь дуьйна — Киеван тӀеман гонехь 3-чу автотранспортан полкан батальонан командир (1940 шеран аьхке дуьйна — 10-чу танкан дивизин йукъахь).

1939 шеран сентябрехь хиллачу Польшин походан а, 1939—1940 шерашкахь хиллачу советски-фински тӀеман а декъашхо.

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом

Сийлахь-Боьккха Даймехкан тӀом дӀаболалуш иза 10-гӀа танкови дивизин йукъахь вара, ткъа и дивизи 15-гӀа механизировани корпусе дӀайеллера. Автотранспортан батальонан куьйгалла дора цо. 1941-чу шеран августехь цхьана ханна танкови батальонан баьчча вара. Киев ларйеш дакъалацара цо.

1941-чу шеран сентябрехь дуьйна — 10-гӀа стрелкови полкан командиран технически декъехула волу когаметтаниг. 1942-чу шеран йуьххьехь бронетанкови а, механизировани а эскарийн куьйгалхочун кара дӀавигира Москоха. 1942-чу шеран февралехь ГӀирман фронте хьажийра иза, цигахь 55-гӀа къаьсттина йолу танкови бригадин командиран строеви декъехула волу когаметтаниг дарже хӀоттӀара. 1942-чу шеран майхь ГӀирмара эвакуаци йинчул тӀаьшша, Къилбаседа Кавказехь бригада йухаметтахӀоттош вара иза.

1942-чу шеран июнехь дуьйна бригада йуха а тӀамна йукъайахара Сталинградан фронтехь 4-гӀа танкови армин 28-гӀа танкови корпусан йукъахь. 1942-чу шеран октябрехь дуьйна — 55-гӀа къаьсттина йолу танкови полкан (4-гӀа механизировани корпус) командир. ХӀара полк Сталинградна гергахь ларбаран тӀамехь боккха иэшам хиллачу 55-гӀа танкийн бригадин диссачу декъех кхоьллинера.

1942 шеран 19 ноябрехь Сталинградна гергахь советски эскарийн контрнаступлени йолайелира. Дийнахь-бусий Аслановн танкисташа, подполковник М. С. Диасамидзе куьйгалла деш хиллачу 1378-гӀа стрелкови полкаца цхьаьна, тӀемашца 40 километр сов некъ бира. 21-чу ноябрехь 55-гӀа къаьсттина йолу танкови полко Сталинград — Сальск цӀерпоштин асан йукъа хадийра. 22—23 ноябрехь, наступлени кхин дӀа а шорйеш, Аслановн танкисташа Абганерово станци а, Верхне-Кумски эвла а схьайаьккхира.

undefined

1942 шеран декабрехь 55-гӀа танкийн полко дуьхьало йира Э. Манштейнан «Дон» армин тобанан хьалхарчу декъашна, цара Ф. Паулюсан го бинчу 6-гӀа армин тӀе чекхбовла гӀортол йора. Верхне-Кумскин кӀоштахь хиллачу чӀогӀачу тӀемашкахь Аслановн танкисташа мостагӀчун 30 танк, 26 йоккха топ, 50 автомашина а, 2 эзар гергга салти а, эпсар а хӀаллаквира. 1942-чу шеран 18-чу декабрехь 4-гӀа механизировани корпус 3-гӀа гвардийн механизировани корпус аьлла хийцира, ткъа оцу корпусан йукъара 55-гӀа къаьсттина йолу танкови полк 41-гӀа гвардейски танкови полк аьлла хийцира.

СССР-н Лакхарчу Советан Президиуман 1942-чу шеран 22-чу декабрера «ЦӀечу Эскаран хьаькамашна Советски Союзана Турпалхочун цӀе йаларх лаьцна» Указаца, «немецкий-фашистски оккупанташца болчу тӀеман фронтехь командованин тӀедилларш масал хир долчу кепара кхочушдарна а, цу тӀехь майралла а, турпалалла а гайтарна а, шен карара декъашна говза а, майра а куьйгалла дарна а», подполковникна Ази Аслановна Советски Союзана Турпалхочун цӀе йелира, Ленинан орден а, «Детта Звезда» мидал а луш[4].

1942-чу шеран 24 декабрехь «ЦӀен Седа» (Красная Звезда) газето йаздора:

«ТӀеман историно хӀинца йалхо а гина бацара А. А. Асланов а, цуьнан тӀеман доттагӀий а санна майра леташ болу тӀемлой. МостагӀчун танкаш а, гӀашсалтий а мел чӀогӀа хиллехь а, Советски Союзан Турпалхо Ази Асланов санна йолчу ницкъала а, доьналла долчу командиро куьйгалла дечу декъаца уьш дуста йиш йолуш дац».

undefined

1942-чу шеран декабрехь дуьйна 41-гӀа гвардейски танкови полкан бух тӀехь кхоьллинчу 3-гӀа гвардейски механизировани корпусан 35-гӀа гвардейски танкови бригадин командир хӀоьттинера иза. 1943-чу шеран январехь Ази Аслановна полковник дарж делира[5]. 1943 шеран 13 январехь Сталинградан фронтан «Сын Отечества» газето билгалдоккхура: «…танкови операцеш гӀашсалтийн а, артиллерин а леларшца муха йехка йеза Ӏама деза гвардин полковникан А. Аслановн декъехь. Советски Союзана Турпалхочун А. Аслановн танкистийн тӀеман говзалла масал хилийла вайн массо а подразделенешн…»

Аслановн танкисташа Белгород, Сумы, Ахтырка, Полтава, Лебедин, Миргород гӀаланаш схьайахарехь дакъалацара.

1943-чу шеран декабрехь дуьйна 1944-чу шеран апрель кхаччалц И. В. Сталинан цӀарах йолчу РККА-н механизацин а, моторизацин а ТӀеман академехь йоцачу хенан курсашкахь дийшира цо, цул тӀаьшша йуха а шен 35-гӀа гвардейски танкови бригадин куьйгалла шен кагӯьйцира. 1944 шеран 13 мартехь Ази Агадович Аслановна танкови эскарийн генерал-майор дарж делира.

Аьхкенан а, гуьйренан а дохаллехь Аслановн бригада Вилейка, Минск, Молодечно, Вильнюс, Шяуляй, Елгава а, кхин йолу а гӀаланаш схьайахарехь дакъалацара. Бригадина Лакхарчу Баьччано баркалла кхайкхош бархӀ кехат делира. 1944 шеран 12 августехь 35-гӀа гвардейски танкови бригадина «Шавлинская» аьлла сийлахь цӀе тиллира[6]. 1944-чу шеран чаккхенгахь — 1945-чу шеран йуьххьехь 35-гӀа гвардейски танкови бригада мостагӀчун Курляндски тобана го барехь дакъалацара.

Валар

undefined

1945 шеран 24 январехь Лиепайски кӀоштера Приекулена гергахь йолчу Дижкрогс кӀотарахь, рекогносцировка йеш, гвардин танкови эскарийн генерал-майор Ази Асланов чӀогӀа чов хилла вара (снаряд гергахь эккхар бахьанехь коьртана, вортана а, некхана а шортта кхераме чевнаш йира цо), ткъа 25-чу январехь 4396-чу лоьмар йолу хирургически аренан дӀасалелачу госпиталехь кхелхира иза[7][8].

Ази Асланов дӀавоьллина Бакухь Лакхарчу паркехь (хӀинца — ШахӀидийн аллей).

Веллачул тӀаьхьара иэс

undefined

1990-чу шарахь йуха а меттахӀоттийра 3-гӀа Белорусски фронтан баьчча хиллачу И. Д. Черняховскис 1944-чу шеран 4-чу июлехь йаздина кехат — Советски Союзана Турпалхочунна гвардин генерал-майорна Ази Аслановна шозлагӀа а Советски Союзана Турпалхочун цӀе йаларх лаьцна. 1991-чу шеран 21-чу июнехь «Багратион» операцин дохаллехь бригадин тӀеман леларшка говза куьйгалла дарна а, ша гайтинчу турпалаллина а, Советски Союзана Турпалхочунна гвардин танкови эскарийн генерал-майорна Ази Ахад оглы Аслановна шозлагӀа а Советски Союзана Турпалхочун цӀе йелира (веллачул тӀаьшша)[9].

Доьзал

КӀентий:

Тофик (1934—2003), Азербайджанийн ССР-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министран заместитель вара;

Ариф (1938—2007), Азербайджанан автомобилан транспортан министр вара.

ТӀеман даржаш

  • воккха лейтенант (1935)
  • капитан (1939 февраль)
  • майор (1940 ноябрь)
  • подполковник (1942 шеран 1-гӀа ах)
  • полковник (1943 январь)
  • танкийн эскаршн генерал-майор (13.03.1944)

СовгӀаташ

  • Шозза Советийн Союзан Турпалхо[10] (22.12.1942, 21.06.1991 веллачул тӀаьхьа)
  • Шиъ Ленинан орден (22.12.1942, 21.06.1991 веллачул тӀаьхьа)
  • Кхоъ ЦӀен Байракхан орден (14.11.1943, 31.07.1944, 7.01.1945)
  • 2-чу тӀегӀанан Суворовн орден (22.07.1944)
  • Александр Невскин орден (15.04.1943)
  • 1-чу тӀегӀанан Даймехкан тӀеман орден (27.01.1945 веллачул тӀаьхьа)
  • Шиъ ЦӀен Седин орден (29.06.1942, 3.11.1944)
  • «Майраллин» мидал (12.05.1942)
  • «Кавказ ларйаран» мидал (1944)
  • «Сталинград ларйаран» мидал (1944)

Эс

  • Турпалхочун цӀе гуттаренна а йазйина Бакун лакхарчу йукъараэскаран командан училищан (хӀинца Азербайджанан лакхара тӀеман училище) хьалхарчу ротин испискашна йукъа.

Аслановн цӀе тиллина:

  • Бакухь метронан станци а, Офицерийн цӀа а.
  • Бакухь, Ленкоранехь, Имишлихь, Волгоградехь, Сморгонехь а йолу урамаш[11].
  • Бакухь йолу 175-чу лоьмарца йолу школа, Ленкоранехь йолу 3-чу лоьмарца йолу школа, Волгоградехь йолу школа а.
  • Азербайджанан Каспийн хӀордан пароходствон танкер.
  • Цуьнан иэсана Мамаев курганехь хӀоттийна йу гранитах йина мемориалан экъа[12].
  • Ленкоранехь Турпалхочун цӀа-музей йиллина.
  • Аслановна лерина йу Е. Мееровичан «Ази Асланов» поэма а, Гусейн Аббасзаден «Генерал» роман а.
  • «Азербайджанфильм» студехь цунах лаьцна йаьккхина «Ас шу дахарал чӀогӀа дийзира» (1985) цӀе йолу исбаьхьаллин фильм.
  • Ази Аслановн цӀе лелош йу Азербайджанан Акстафински кӀоштера эвло а, Баку гӀалара поселко а.
  • Белоруссин Вилейка гӀалахь хӀоттийна иэс[13][11].
  • «Палмали» (Турци) кеманаш леладен компанин «Генерал Ази Асланов» танкер.

Бакухь Ази Аслановн каш тӀехь хӀоттийна иэс
Бакухь цуьнан цӀарах йолчу поселкехь хӀоттийна Ази Аслановн бюст
Мамаев курганехь Ази Аслановн иэсана хӀоттийна мемориалан экъа

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Azi Akhad ogly Aslanov // TracesOfWar
  2. ↑ Bağırov M. Həzi Aslanov (1910-1945) (азерб.). tarixinstitutu.az. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
  3. ↑
  4. ↑ Указ Президиума Верховного Совета СССР «О награждении званием Героя Советского Союза начальствующего состава Красной Армии» от 22 декабря 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 25 декабрехь (№ 46 (205)). — С. 1. Архивйина 2021  шеран  17 ноябрехь.
  5. ↑ Память народа::Формуляр деятельности 35 гв. тбр (бывший 41 гв. тп). pamyat-naroda.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль. Архивйина 2017 шеран 7 сентябрехь
  6. ↑ Шавли — название города Шяуляй до 1917
  7. ↑ «Книга умерших хирургического подвижного полевого госпиталя № 4396» // ОБД «Память народа». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 февраль. Архивйина 2021 шеран 18 июнехь
  8. ↑ «Именной список безвозвратных потерь ОУППГ № 4396 за 25-30.01.1945» // ОБД «Память народа». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 февраль. Архивйина 2018 шеран 29 августехь
  9. ↑ Дважды Герой Советского Союза Ази Асланов. Дата обращения: 6 февралехь 2026.
  10. ↑ Маршал, 2020.
  11. ↑ 1 2 Адкрылі помнік Азі Асланаву (дапоўненае фатаграфіямі) – RH.by, Рэгіянальная газета (2009, 3 июль). Дата обращения: 5 февралехь 2026."
  12. ↑ Памятники и достопримечательности Волгограда. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 февраль. Архивйина 2014 шеран 17 июлехь
  13. ↑ В Беларуси установлен памятник генералу Ази Асланову, Day.Az (2009, 11 июль). Дата обращения: 5 февралехь 2026.

Литература

  • Аббасзаде Г. Генерал. — Баку, 1986.
  • Багиров М. Путь генерала: Историко-биографический очерк о генерале А. Асланове. — Баку: Язычи, 1988. — 181 с.
  • Генералы Азербайджана. Каталог. Национальная Академия Наук Азербайджана. Музей истории Азербайджана. — Баку, 2005. — С. 117—126.
  • Жилин В. А. Герои-танкисты 1943—1945. — М.: Эксмо, Яуза, 2008. — ISBN 978-5-699-3053.
  • Казарян А. В. Война, люди, судьбы. Книга II. — Ереван, 1977.
  • Огульчанский И. Г. Ази Асланов. — М.: Воениздат, 1960. — 296 с.
  • Сталинградская битва. Июль 1942 — февраль 1943: энциклопедия / под ред. М. М. Загорулько. — 5-е изд., испр. и доп. — Волгоград: Издатель, 2012. — С. 49. — 800 с.

Хьажоргаш

Категореш