Адаев, Султан Ӏамин воӀ

Султан Адаев вина 1957 шеран 20 июлехь, нохчийн депортацин заман чекхдолуш — Кызылорда гӀалахь (хӀинца Кхазакхстан). Цуьнан де-нана вирах вара вайн мотт а, эшарш а, оьздангалла а лелош. Музыкин хьуьнар цунна гайтина жимаха волуш: ишколехь волийра хоран солист санна. 10 класс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, накъостаца дайх-нанойх лечкъина, цо къаьстина кхаж тесира — вахара хелхаран майдане, цигахь цо гитара локхура «Нийсархо» гӀалин оьздангаллин паркера вокалан-пондарийн ансамблехь ("Нохч. «Нохчийчоь»). И ансамбль вара мухажиралла йина нахана йукъахь йерригсоюзан къаьмнийн культура йохорхьама гӀо дина меттиг. Цигахь цунна йелира хьалхара профессионалан мукъам, ткъа и ансамблехь хилла шеш даймахка 1976 шарахь цӀа берзалца.

Школан болабелла дешар аьтту ца белира. Ишкол чекхйаьккхинчул тӀаьхьа цо деша хӀоьттина цӀерпоштнекъахойн оьздангаллин паркера эстрадин пхьолгӀа (сурт). Цигахь цо шен говзалла кхолла йолийра: хьалхарчу шарахь тодира гитара лакхара техника, ткъа шолгӀачу шарахь Ӏамийра шедаг — инструмент, цуо цуьнан дирижёран ницкъ хьалха гойтура. ЦӀа вирзинчул тӀаьхьа йуха а дешар дӀабеккхира: хӀоьттира Соьлжа-ГӀалин музыкин доьшийле шедаган класс, куьйгалхо хилира говза педагог Ольга Михайловна Никитина. Оцу йукъахь классикин дирижёран говзаллин бух хилира. Лакхарра дешаран некъ Петарбухехь (Ленинградехь) дӀабаьхьира, цигахь цо чекхйаьккхира П. И. Чайковскийн цӀарах йолу йерригсоюзан гӀароле ПЕТАРБУХАН КОНСЕРВАТОРИ. Консерваторехь йолу дешарш йелира классикин музыкин чоьхьара низам, дирижёран техника, оркестран кечам, тӀаьхьа цуьнан гӀуллакхахь хӀара Ӏилма дика гӀо дира.

Адаевс чекхйаьккхинчул тӀаьхьа йуха а вахара шен Республике. Цуьнан болх бара нохчийн музыкин гӀарабевлларш кӀезиг ца йолу коллективашкахь, цуо иштта цуьнан музыкин майда барам гойтура:

• «Вайнах»^[1] пачхьалкхан хелхаран ансамбль: цигахь цо болх бира гитарист санна, ткъа тӀаьхьа хилира оркестран декъашхо.
• «ЖовхӀар» вокалан тоба: цигахь цо йолийра эстрадин аранжировкеш кхолла, халкъан музикин кепашца эксперименташ йо.
• Зайнди Чергизбиев куьйгаллехь йолчу Халкъан инструментийн оркестр: цигахь цо йолийра шедаг ловза, дирижёран говзаллин практика йеш.
• «Ловзар» берийн хелхаран ансамблан оркестр (Мохьмад Тахаев куьйгалхо): педагоган болх, йукъараллин проект.
• Нохч-ГӀалгӀайн филармонин симфонин оркестр: цигахь цо дира классикин дирижёран болх, халкъан а, классикин а музыка йукъаметтиг йан йезара.

И болх бина хенахь цо йолийра йерриг кӀоргалла — кхолла Нохчийн халкъан оркестр, цхьаъ бен йоцуш проект хӀора нохчийн инструментан мукъам меттахӀоттош.

2008 шарахь Султан Амаевичс йира шен дахаран коьрта гӀуллакх — кхоьллира Нохчийн халкъан пондарийн оркестр, цуо йуха а кечбира шена хьалха хилла Зайнди Чергизбиевн идеш. Оркестр вара мукъамалла леларан керлачу кепех цхьаъ: цуьнга йогӀура пондар, дечик-пондар, Ӏадхарху, зурна, шахӀлич, къавал, доул. Адаевс кхоьллира йерриг оркестран репертуар: халкъан эшарш, кхоллараллин йаздар, классикин гӀуллакхийн аранжировкеш, цхьаьнаэшарлера мелодиш. Цо гойтура: халкъан оркестр — вайн историн говзаллин хазна ву, ткъа шедар — амал йац, цаьрца шедеш ю.

Цуьнан куьйгалла дина коллектив хилира Нохчийчоьнан оьздангаллин визит-карта. Оркестро ловза йолийра йерригроссийн а, дуьненайукъара а фестивалешкахь: Туркойчохь, Италехь, Йоккха Британехь, футболан йерригевропин чемпионатехь. Цуьнан коьрта кхиам — дуьненчуьра адамийн гӀарайелла халкъан-инструментан оркестрашца барам билгало йоцуш кечам барам бира.

Цуьнан говзаллин тӀегӀа бахьнехь Адаев хилира дуккха а конкурсийн лауреат:

• «Бурса-98» (Туркойчоь)
• «Полермо-99» (Итали)
• Йерригроссийн къовсам «Сочи-2009»

Пачхьалкх санна цунна маьӀна делла 2008 шарахь, Нохчийн Республикин Президентан Баркаллин кепат делла культуре кхиорна а, пачхьалкхан хьехархойн гуламе кхиорна а. Шен профессионалан гӀуллакх бахьнехь цунна йелла Нохчийн Республикин Халкъан артистан лакхара цӀе. Цуьнца цхьаьна цо йелла дуккха а Баркалла, йукъараллин сийлахь цӀераш.

Султан Амаевич Адаев валар 2015 шеран 4 февралехь. Амма цуьнан нанаследи дагардина а, дӀаяхкина а ву. Цуьнан кхоьллина оркестр дӀабоьду шен болх, тӀехьуо кхиамаш бахьа лелаш. Цуьнан агӀоно йина аранжировкеш, композицеш, записи — ву музыкин хазна санна.

Цуьнан дахар — таллам а, мукъам а йолу говзаллин леттаг. Иза вара гучу Ӏаьннийн йукъахь вина, говзалла йахьира йерригсоюзан консерваторехь, болх бира халкъан культурин таронаш йерриг дуьненан тӀегӀане кхаччалц кхиаран. Цуьнан лидерхалла, профессионализм, шен оьздангаллехь лардаран сий — хӀинца а вай кхуллуш йолу пример ю, масех кӀезиг адамах лаьцна говзалла луш волуш молодожанна.

Султан Адаев хӀинца а йу вайн историн декъашхо. Шен оркестран мукъам леларо цо гойтура: халкъан музыка — ву йерриг аьлча санна адамийн говзаллин бага, цунна тӀе а йаккха йеза йерриг дуьненахь кхета таро йолу мотт — мукъам. И вайн халкъан, говзаллин тӀаьххьара цӀе йоккхург ву.