Эйфель, Гюстав Александр

Францин Кот-д’Ор(оьр.)нохч. департаментехь вина, иза дуьххьарлера бер дара Екатерина-Меланин (нее Монеза) а, Александр Эйфелан а^[4]. ТӀаьххьарниг вара XVIII бӀешо долалуш Париже дӀакхаьчначу Кёльнна гергарчу немцойн Мармаген йуртара тӀебаьхкинчу Жан-Рене Бёникхаузенан тӀаьхьенах. Цуьнан кӀант хилира Парижера йухь хийцинчу немцойн схьаваьллачу кхаа стагах цхьаъ, баронца Хаусманца а, инженерца Жак Хитторфца а цхьаьна. Доьзало Эйфель фамили тӀеийцира, шайн даймахкахь йолчу Эйфелан лаьмнашна корта ластийна санна. Доьзалан декъашхоша Эйфель фамили лелош йелахь а, Густав дӀаязвина вара Бёникхаузен фамилица^[5]. Цо иза официалехь хийцира 1880 шарахь бен^[6].

Густаван да эскарехь гӀуллакх деш вара, амма шен кӀант дуьненчу волучу хенахь иза эскарехь висира административан даржехь. Амма дукха хан йалале цу сервисах дӀа а къаьстина, шен зудчунна шен дех-ненах ирс кхаьчначу кӀоранан бизнес дӀайахьарехь гӀо даре хийцира иза, цо сацам бира компанин болх шорбан, дӀасадаржар а йукъа а доккхуш. Шен ненан график сов хилар бахьана долуш, хинволчу архитекторо дукха хан йоккхура шен ненаца, амма шен ненаца уьйр йолуш висира, иза шен дахарехь Ӏаткъаме стаг хилла йисира 1878 шарахь иза дӀакхалхалц^[7].

Гюстав дешна Дижонехь йолчу паччахьан лицейхь, амма цуьнан дешаро шен лакхарчу классашка кхаччалц шен дешар дӀадолийра, шен историн а, литературин а хьехархойн Ӏаткъамца дешар дӀадолийра, Ӏаламан а, гуманитаран а Ӏилманийн бакалавран экзаменаш кхиамца дӀаелла.

Цуьнан ден вешин кӀанта Жан-Батист Моллерат, Дижонна гергахь йоккха химин заводан долахо а, укроп дӀасаяржоран кеп кхоьллинарг а, коьрта дакъа лецира кӀентан дешарехь, иштта цуьнан ден вешин цхьана доттагӀчо, химико Мишель Перре, цо Ӏамийна цунна дерриг а минологи а, философи а, хими тӀера дуьйна.

Цул тӀаьхьа дешарна Густав Париже вахара, цигахь деша вахара Сент-Барбан колледже. Иза чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа иза лууш вара École Polytechnique деша ваха, амма хьехархоша цуьнан жамӀаш кхачам боллуш ца лорура, иза деша ваьккхира алсам лелош йолчу École Centrale des Arts et Manufactures^[8]. ШолгӀачу курсехь цо сацам бира химин говзалла караерзо, 80 кандидатах 13-гӀа меттиг чекхъйаьккхира 1855 шарахь, цу шарахь Парижехь дӀайаьхьира Дуьненан ярмарка, цуьнан нанас Густавна эцна сезонан билет спектакле кхача^[9].

1855 шарахь цо инженерийн диплом эцна Парижера École Centrale des Arts et Manufactures ишколехь.

Эйфелан бӀов йалле иза вевзаш вара шен инзаре болат тӀай конструкцешца (къаьсттина Португалин Дуэро тӀехула Мария Пия тӀай а, Бордохь 500 метр деха цӀерпоштнекъан тӀай а) а, Будапештерчу цӀерпоштан вокзалшца а. Иштта цо чекхъйаьккхира Гарабин виадук — къилбаседа Францин цӀерпоштнекъан виадук, иза 122 метр лакхахь йу тогӀи тӀехула, хӀетахь дуьненахь уггаре а лекха йара.

Цо дакъалецира Нью-Йоркехь Маршонан хӀолламна аьчкан каркас йарехь а, Петарбухехь Троицкин тӀай дан къовсамехь а, Амазонкин тӀехьарчу декъехь Эчиган цӀа олуш долу меттиг а йира.

Портрет Гюстава Эйфелин
Эме Моро, 1905

Иза вара Панаман компанин инженер а, цунна машенаш латтош а, цуьнан Левалуа-Перрехь (Парижна гергахь) йолчу машенийн заводехь йеш йолу. Панаман компанина гонаха гучудовларш а Ӏаткъам бира Эйфелана: иза бехке вира Панаман компанера 19 миллион франк ахча схьаэцарна, фиктивни белхашна. Лессепан деца а, кӀантаца а, кхин а цу йукъагӀертачаьрца а цхьаьна кхеле озийна (1893), Эйфелна ши шо хан туьйхира набахтехь йаккха, 20 000 франк гӀуда тоха, амма кассацин кхело йухайаьккхира хан чекхъйалар бахьана долуш.

Цо кхоьллина а, кхочушйира а Ниццан обсерваторин рогӀера купол йан ойла, иза 100 тонна йозалла йолуш елахь а, цхьана стага атта дӀасалело йиш йолуш; тодина дӀасалелачу тӀайшна система, кхин а.

Эйфель Гюстав велира 1923 шеран гӀуран беттан 27-чу дийнахь, шен 91 шо долуш, шен Рабле урамехь долчу Ӏаламан цӀийнехь^[10]. Левалуа-Перре кешнашкахь дӀавоьллина ву иза.

• Малхбузера цӀерпоштнекъан вокзал, Будапешт, Венгри (1877);
• Мария Пиин тӀай(оьр.)нохч., Порту, Португали (1877);
• Эйфелан тӀай, Унгени, Молдави (1877);
• Металлех йина гӀашлойн тӀай, Оняр хи, Жирона, Каталони, Испани (1877);
• Ниццан обсерваторин купол, Ницца, Франци (1878);
• Гюстав Эйфелан шинна палуб йолу тӀай, Лима хи, Виана-ду-Кастело, Португали (1878);
• Гарабин виадук, цӀерпоштнекъан тӀай, Трюер хи, Франци (1884);
• Маршонан хӀоллам, Нью-Йорк, АЦШ (1886) (коьрта архитекторан гӀоьнча);
• Эчиган цӀа, Икитос, Перу (1887);
• Эчиган цӀа, Мапуту (1892);
• Эчиган цӀа, Луанда (1892 шо даьлча)^[11];
• Эйфелан бӀов, Париж, Франци (1889);
• Парижера модан музейн Palais Galliera металлех йина каркас (1895);
• Йуккъера цӀерпоштнекъан вокзал, Сантьяго, Чили (1897);
• Йуккъера автовокзал, Ла-Пас, Боливи;
• Боржоми-Бакуриани цӀерпошт некъан (Гуьржийчоь) Цагвери-Цеми тӀай, леррина Францехь РомановгӀара омра дина (1902), Цемистскали хи тӀехула дӀахӀоттийна^[12].

• Conférence de Gustave Eiffel sur la tour de 300 mètres (1889);
• Les ponts portatifs économiques (в сотрудничестве с Collins, 1888).

• 1983 шарахь Эйфелан Гюстав велла 60 шо кхачарца Францин почтан сервисо арахийцира дагалецаман марка (хӀордан йистера Уоллис а, Футуна а департаментана) 97 франк(оьр.)нохч. номиналан барамехь, цу тӀехь гойтуш йара Эйфелан бӀовнан структура а, иза кхоьллинчун сурт а.
• 1996-чу шарахь дуьйна Францино арахоьцу Эйфелан Гюставна лерина 200 франкан ахчанан кехат;
• Программин мотт Eiffel цӀе тиллина Гюстав Эйфелан цӀарах;
• 2021-чу шарахь арайаьлла «Эйфель» цӀе йолу фильм (режиссёр Бурбулон Мартин).