Щелкунчик (балет)

«Щелку́нчик» — соч. 71, П. И. Чайковскийн шина актах лаьтта балет, Э. Т. А. Гофманан «Щелкунчик и мышиный король» туьйранна тӀехь Мариус Петипан либретто тӀе, балетмейстер Иванов Лев.

undefined
undefined

Кхолларан истори

Либретто йина 1844 шарахь Александр Дюман дас[1] йаздиначу туьйранан адаптацин буха тӀехь (театран энциклопедино гӀалатйаьлла[2] адаптацин авторан цӀе тиллина Дюма кӀанта[3]), оццу шарахь зорбане яьлла «История Щелкунчика» цӀе йолуш. Туьйранан коьрта сюжет ларйинехь а, Дюмас дина гочдар цуьнан керла вариант яра, оригиналах къаьсташ. Гофманан туьйранан сюжет цхьана декъехь хийцаялар бахьана долуш, либреттон сюжетан вариант кхин а мерзачу, туьйранан-символан кепехь гучуйолу[4].

Иванов Левас хӀоттийначу балетан премьера хилира 1892 шеран 6 (18) декабрехь Петарбухехь Мариински театрехь Чайковскийн «Иоланта» операца цхьана сарахь. Премьера дирижёр вара Риккардо Дриго, декораци йира Бочаров Михаила а, К. Ивановс а, костюмаш йина Императорски театрийн режиссеран Всеволожский Иванан а, Пономарев Евгенийн а эскизашца. Коьрта ролаш ловзийна: Щелкунчик — Сергей Легат, фея Драже — Антониетта Дель-Эра, Принц Коклюш — Павел Гердт, Дроссельмейер — Тимофей Штуколкин, йишин йоӀ Марианна — Рубцова Лидия. Кларан а, Фрицан а ролаш ловзийра бераша, Петарбухерчу театран училищен кегийчу дешархоша Белинская Станислава а, Стуколкин Василийс а (шиммо а школа чекхъяьккхира ворхӀ шо даьлча, 1899 шарахь)[5].

Оццу 1892 шарахь, араелира «Щелкунчик» балетан сюита, фортепиано тӀехь диъ куьйга дӀахӀоттийна А. С. Аренскийс, ши шо даьлча зорбане елира цуьнан балетан ерриг партитуран переложени[6].


Талламхой гӀиртина балетан сюжет а, цу тӀехь лелийна суьрташ а доьзалан дахаран хиламашца а, Чайковскийн гергарчу нехан - ДавыдовгӀеран личносташца а уьйр латто. Уггар хьалха композиторан йиша Александра а, цуьнан бераш а - Владимир а, Татьяна а. Балетан критикана Ященков Павла дийцарехь, ДавыдовгӀеран имение Каменка «композиторан ойланехь хийцира берийн утопически мерзачу кхачанан пачхьалкхе Конфитуренбурге, цигахь имениен эла, композиторан йиша Александра Ильинична, цуьнан комаьрша королева яра шел пхи шо хьалха елла, Клара хилира, ткъа цуьнан „идол“...Боб «принц-любимчик“», ша «Щелкунчикан» коьрта турпалхой чекхбовлу Конфитюренбурган пачхьалкх... цхьана тайпана наркотикийн хьажарца гергара ду», иза, цуьнан агӀор хьаьжча, ДавыдовгӀеран доьзалан морфийца йолу шовкъ, «Щелкунчикан принц, Дезире санна (гочдарехь «лаам болуш» бохург ду) хьалха хиллачу „Спящая красавица“, и дерриге а ду иза – лоруш а, лууш а вешин кӀант»[7].


«Щелкунчик» шатайпа меттиг дӀалоцуш ю П. И. Чайковскийн тӀаьхьарчу произведенешна юкъахь: балетан жанран ламастах къаьстина лаьтта иза, цо керлачу кепехь пайдаоьцу музыкальни суьртех. Балетехь дуьххьара гайтира композиторан дехарца Парижехь д1абаьккхина музыкальни гӀирс челеста. «Щелкунчик» мукъамех олу «балетана тӀех баккъала а, дог ловзадоккхуш а» [8].

Ловзош берш

Тайп-тайпанчу зорбанашкахь коьртачу турпалхочун цӀарца нийса ца догӀуш меттигаш ю: Клара а, Мари а. Гофманан оригиналан киншки тӀехь коьрта турпалхочун цӀе Мари ю, ткъа Клара цунна уггаре а дезаш долу тайниг ду. Россехь Хьалхара тӀом болабелча (1914 шо) патриотически синхаамаш кхиарца балетан сюжет оьрсийн кепехь йира, коьрта турпалхо Маша ала йолийра. Цуьнца цхьаьна Фриц цӀе хийца ца луш висира, иза дика турпалхо цахиларна. Билгалдаккха догӀу и ламаст хӀинца а лелаш хилар.

(аудио)
Чайковский - Вариация Маши
Медиафайлаш лакхитарна гӀо
  • Штальбаум
  • Цуьнан зуда
Церан бераш:
  • Мари (Маша, иногда — Клара), принцесса
  • Фриц (Миша)
  • Марианна
  • Няня
  • Дроссельмейер
  • Щелкунчик, эла
  • Фея Драже
  • Эла Коклюш
  • Тайниг
  • Паяц (шут)
  • Король мышей

Либретто

Прологца шина актехь балет

Рождествон буса хьеший гулбала буьйлало докторан Шталбауман цӀахь. Баккхийчарна тӀаьхьабовлу тайнигашца мехкарий, шаьлташ йолу кӀентий цхьана мог1арехь г1улчаш йоху.

Действи I

Докторан Шталбауман бераш Мари а, Фриц а совгӀаташна ч1ог1а сатуьйсуш ду. Хьешех тӀаьххьара ву Дроссельмейер. Цуьнан ловзо хӀуманаш дахаре ерзо хааро берийн самукъадаьккхина ца Ӏаш, уьш кхерадо. Дроссельмейера шен маска дӀайоккху. Мари а, Фриц а шайн хьоме динан да вевзаш ву. Мари лууш ю куклашца ловза, амма гӀайгӀане йужу уьш ерриге а дӀаяьхна хилар хиъча.

ЙоӀан самукъадаккхархьама, цуьнан дас цунна Щелкунчик ло. Куклан юьхь тӀерачу тамашийначу хьажаро самукъадаьккхина цуьнан. Фрица ларамаза йохайо кукла, цуо дог дохош ю Мари. Шена дезаш долу тайниг дӀадижадо. Фриц а, цуьнан накъостий а дехкийн масканаш тӀе а юьйхина, Мари хьийзо буьйлало. Деза де чекхдолу, хьешаша ламастан Гроссфатеран хелхар до, цул тӀаьхьа массо а цӀа воьду. Буьйса йогӀу, ёлка лаьтта чоь беттан серлонах йузу.

Мари юха а йогӀий, Щелкунчик маравуллу. Ткъа тӀаккха Дроссельмейер гучуволу, амма хӀинца иза кхин динан да вац, дика бозбуунча ву. Цо куьг лестадо, ткъа чохь дерг дерриге а хийцадала долало: пенаш вовшех дӀаса а къесташ, дитт кхиа долало, ткъа базанан хаздарш денлой, царах салтий хуьлу. ЦӀеххьана дехкий гучудовлу Дехкийн Паччахьан куьйгаллица. Майрачу Щелкунчико тӀаме дӀабуьгу салтий.

Действи II

Мари а, Принц а воккхавево седарчийн стигалан хазаллех, дагалоьцу шайна дехкий муха тӀелетира, Принца уьш муха эшийра. Массо а хелхаволуш, самукъадолуш, дехкийн эскарна тӀехь толам баккхар даздеш ву. Испанхойн а, Ӏаьрбийн а, китайхойн а, оьрсийн а тайнигаш баркалла боху Марина, шайн дахар кӀелхьардаккхарна. Феяш, пажанаш а гонаха хелхайолуш ю. Дроссельмейер гучуволу, юха а гонаха дерг хийцало. Массо а кечлуш ву Мари а, Принц а тойне. Мари самаяьлла, Щелкунчик хӀинца а цуьнан карахь ю.

undefined

Интерпретацеш

Цигахь ю балетан фрейдан верси олуш йолу, Нуреев Рудольфс кечйинарг[9]. Цо дийцарехь, Элаца хелхаяьллачул тӀаьхьа Мари самайолу, ткъа Щелкунчик дӀахӀутту къона Дроссельмейер хуьлий.

Мэтью Борнан постановкехь Клара къена буобер ду, шен хьомечу Щелкунчикца хила аьтто цахилар ца ловш, дехьа агӀор Щелкунчик хелхаволуш хьоьжуш. ДӀасакъастаран темана тӀе тидам бахийтар гуш ду Морис Бежарта кхоьллинчу балетан версехь а, цигахь коьрта турпалхо ву шен нана хьалхе дӀаяьлла кӀант Бим[10].

Музыкальни драматургица либретто нисйар

Хореографаша ламастехь тидаме ца оьцу вальсан шолгӀачу актан мукъамашкахь синхаам хийцабалар, цигахь цӀеххьана хеза дог Ӏовжош йолу трагични пассаж, амма «хелхарчийн параш хьалхалерачу ритмехь хьийза»[10].

Балетан хӀоттам

ХӀоттам[10]:

  1. Увертюра
  2. Действие первое.
    1. Картина 1.
      1. Украшение и зажигание ёлки
      2. Марш
      3. Детский галоп и выход родителей
      4. Сцена с танцами
        1. Выход Дроссельмейера
        2. Танец заводных кукол (мазурка)
        3. Демонический танец
      5. Сцена и Гросфатер
        1. Появление Щелкунчика-куклы
        2. Полька Щелкунчика
        3. Колыбельная Мари и игры Фрица
        4. Танец родителей и гостей (Гросфатер)
      6. Сцена (Мари и Щелкунчик)
        1. Колыбельная
        2. Преображение детской
        3. Рост ёлки
      7. Появление мышей и сражение
    2. Картина 2.
      1. Еловый лес зимой
      2. Вальс снежных хлопьев (танец снежинок)
  3. Действие второе.
    1. Дворец сластей Конфитюренбург
    2. Прибытие Мари и Щелкунчика
    3. Дивертисмент
      1. Шоколад (испанский танец)
      2. Кофе (арабский танец)
      3. Чай (китайский танец)
      4. Трепак (русский танец; карамельная трость)
      5. Танец пастушков (датский марципан)
      6. Мамаша Гигонь (Жигонь) и паяцы
    4. Вальс цветов
    5. Па-де-де
      1. Фея Драже и принц Оршад
      2. Вариация I: тарантелла
      3. Вариация II: танец Феи Драже
      4. Кода
    6. Финальный вальс
    7. Апофеоз

ГӀирсаш

  • Деревянные духовые:
    • 3 флейты (3-я флейта = флейта-пикколо);
    • 2 гобоя;
    • 1 английский рожок;
    • 2 кларнета;
    • 1 бас-кларнет;
    • 2 фагота.
    • Медные духовые:
    • 4 валторны;
    • 2 трубы;
    • 2 тенор-тромбона;
    • 1 бас-тромбон;
    • 1 туба.
  • Ударные:
    • литавры;
    • малый барабан;
    • тарелка;
    • большой барабан;
    • треугольник;
    • бубен;
    • кастаньеты;
    • там-там;
    • колокольчики;
    • «игрушечные инструменты» (например, свистулька-кукушка).
    • Челеста;
    • 2 арфы;
    • Детский хор
  • Струнные:
    • скрипки I;
    • скрипки II;
    • альты;
    • виолончели;
    • контрабасы.

Россехь пайдехьа постановкаш

Мариинский театр

  • 6 (18) декабря 1892 года — премьера:
    • Балетмейстер: Лев Иванов
    • Дирижёр: Рикардо Дриго
    • Художники: Михаил Бочаров и К. Иванов
    • Костюмы: Иван Всеволожский и Евгений Пономарёв;
    • Мари — Станислава Белинская
    • Фриц — Василий Стуколкин
    • Щелкунчик — Сергей Легат
    • Фея Драже — Антониетта Дель-Эра
    • Принц Коклюш — Павел Гердт
    • Дроссельмейер — Тимофей Стуколкин
    • Шут — Александр Ширяев
    • Марианна — Лидия Рубцова
  • 1923 — возобновлённая постановка Льва Иванова в тех же декорациях; балетмейстеры Фёдор Лопухов и Александр Ширяев, дирижёр Александр Гаук; фея Драже — Елизавета Гердт, принц Коклюш — Михаил Дудко, Дроссельмейер — Николай Солянников.
  • 1929 — новая редакция; балетмейстер Фёдор Лопухов, дирижёр Александр Гаук, худ. Владимир Дмитриев; Маша — Ольга Мунгалова, Щелкунчик — Пётр Гусев, Дроссельмейер — Леонид Леонтьев.
  • 1934 — балетмейстер Василий Вайнонен, дирижёр Евгений Мравинский, худ. Иван Селезнёв; Маша — Галина Уланова, Щелкунчик-принц — Константин Сергеев.[13]
  • 2001 — балетмейстер — Симонов Кирилл, музыкальный руководитель — Валерий Гергиев, декорации, костюмы, либретто, постановка — Михаил Шемякин. Маша — Наталья Сологуб, Щелкунчик-принц — Александр Сергеев[14], Андриан Фадеев, Дроссельмейер — Антон Адасинский.

Йоккха Театр

  • 1919 — балетмейстер Александр Горский, дирижёр Н. А. Фёдоров, художник Константин Коровин; Клара — Валентина Кудрявцева, Фриц — Шокоров 2-й, Щелкунчик-принц — Ефим Ефимов, Дроссельмейер — Алексей Булгаков. Оцу постановкехь сцена яра дӀахӀоттийна стоьлаца, цу чуьра хелхарчаш арабуьйлуш
  • 1932 — спектакль балетного техникума при ГАБТе; балетмейстер Л. И. Иванов, возобновление Александра Чекрыгина и Александра Монахова, дирижёр Юрий Файер, художник Панфилов; Клара — Евгения Фарманянц, Щелкунчик — Юрий Папко, Фриц — Ю. Гербер, Дроссельмейер — Александр Чекрыгин, Фея Драже — Ольга Лепешинская.
  • 1939 — балетмейстер В. И. Вайнонен, дирижёр Юрий Файер, худ. Владимир Дмитриев; Маша — Марина Семёнова, Щелкунчик — Алексей Ермолаев, Дроссельмейер — Владимир Рябцев.
  • 12 марта 1966 — новая постановка; балетмейстер Юрий Григорович, дирижёр Геннадий Рождественский, художник Симон Вирсаладзе; Маша — Екатерина Максимова, Щелкунчик-принц — Владимир Васильев, Дроссельмейер — Владимир Левашев, Король мышей — Герман Ситников, Щелкунчик-кукла — Елена Ватуля, Французская кукла — Татьяна Попко.

Йевзаш йолу аудиозаписьш

  • 1960 — дирижёр Геннадий Рождественский, оркестр и детский хор Большого театра, СССР.
  • [Д 06583-6; С 06977-80; СМ 0169-72; MEL CD 1000665]
  • 1986 — дирижёр Владимир Федосеев, детская хоровая школа «Весна», Большой симфонический оркестр Центрального телевидения и Всесоюзного радио.
  • [А10 00347 005]
  • 1988 — дирижёр Евгений Светланов, детская музыкальная хоровая школа «Весна», ГАСО.
  • [А10 00605-8; MEL CD 1000409]

Билгалдахарш

  1. «Histoire d’un casse-noisette»(франц.)
  2. Балет «Щелкунчик» | Центр Дягилева, Международный культурный центр им. С. П. Дягилева. Дата обращения: 13 ноябрехь 2024.
  3. Дюма, Александр. Сказки // Собрание сочинений. — М.: Арт-Бизнес-Центр, 2005. — Т. 61. — С. 621. — 636 с. — ISBN 5-7287-0254-6.
  4. Скворцова И. А. Балет П. И. Чайковского «Щелкунчик»: опыт характеристики // Учебное пособие. — М.: Научно-издательский центр «Московская консерватория», 2011. — 68 с. — С. 10—14. ISBN 978-5-89598-264-8
  5. Академия русского балета им. А. Я. Вагановой. Списки выпускников. ТӀекхочу дата: 2010 шеран 13 март. Кху чуьра архивйина оригиналан 2009 шеран 22 ноябрехь
  6. П. И. Чайковский. Полное собрание сочинений. Литературные произведения и переписка. — М.: Музыка, 1978. — Т. XVI-A. — С. 313. — 376 с. — 6000 экз.
  7. Ященков П. Балет со следами морфия и неразделённой любви к племяннику. Часть 3 // Московский комсомолец : Газета. — 2014. — 4 январехь.
  8. Ирина Удянская, Наталья Шастик. Страсти по Щелкунчику // Серебряный город : книга-альманах. — Юнимедиа, 2023. — Т. 4. — С. 112—125. — ISBN 978-5-6050659-4-4.
  9. «Бриллиант в короне»: как Рудольф Нуреев изменил балет, Культура.РФ. Дата обращения: 13 ноябрехь 2024.
  10. Чайковский. Балет «Щелкунчик». Belcanto.ru. ТӀекхочу дата: 2024 шеран 13 ноябрь.

Литература