Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Чемышев, Андрей Валерьевич

Чемышев Андрей Валериевич (1970 шеран 6 июль, Большой Мушка, Марийн АССР) — российн марийн лингвист а, меттан жигархо а, Марийн меттан а, литературин а, историн а институтан белхахо.

Биографи

Вина Марийн АССР-н Сернуран кӀоштара Большой Мушка эвлахь. Жимчохь дуьйна шен ненан мотт санна буьйцура цо марийн мотт. Школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа иза Ленинграде дӀавахара, цигахь цо чекхйаьккхира Ленинградера лакхара тӀеман инженерни зӀенан школа, говзалла йара радиозӀе. 2005-чу шарахь дуьйна «Марий Эл» радиохь болх беш ву иза. 2011-чу шарахь Сыктывкарерчу Коми Республикин пачхьалкхан урхаллин а, урхаллин а академин инновационни меттан технологийн центре балха хӀоьттира иза, цигахь FU-Lab проект кечйан волавелира иза — финн-угорийн меттан болх барна информацин гӀоьналлин регионашна йукъара лаборатори. FU-Lab сайта тӀехь йу марийн, комийн, кхечу меттанийн «цифровой» дошамаш а, комийн меттан корпус а, дешаран упражненеш а, орфографин сервисаш а, конвертерш а, кхиболу пайде гӀирсаш а[1].

2016-чу шарахь дуьйна Марийн меттан а, литературин а, историн а институтехь болх беш ву иза, цигахь лексикологин талламаш беш а, дошамаш хӀиттош а, интернетехь марийн мотт лелорна гӀо деш а ву иза. Марийн дуьххьара подкаст кхоьллинарг «Марий йогын» (луговомар. Марий йогын — «Марийн Ӏовраш»)[2], «ВКонтакте» социалан сетин марийн маттахь йолу интерфейсан коьрта гочдархо[3]. Марийн меттан къоман корпус кхоллар тӀехь болх беш бу[4]. «Страна языков» цӀе йолу меттан жигархойн декъашхо[5].


Хьекъале колонка "Айвика"

2021-чу шарахь дуьйна Чемышев Андрейс къамелан технологешна тӀехь болх беш ву кхаа муьрехь: къамелан синтезатор кхоллар а, къамел довзар а, искусственни хьекъалах пайдаэцар а. Къамелан синтезатор кхолла гулйира аудиокорпус: мари авторийн произведенийн озан дешнаш, ткъа иштта гочдина дийцарш, романаш, мари маттахь Библи. Гулбина 70 аудио-произведени — 15 сахьт сов хан йаьккхина М. Шкетан Марин къоман драман театран актеран Ефимов Павелан озан дӀайаздарш. ДӀайазйина аудиокнигаш, цхьаерш лелийна даннийн набор кхолларехь, йеша йиш йу "Мари Йогин" [6]подкастехь ВКонтакте а, Яндекс.Музыка а, Apple Podcasts а агӀонаш тӀехь.

2022-чу шеран Чиллин беттан 20-чу дийнахь «Йукъара аз» платформе тӀетоьхна мари мотт. Къамел довзар кхиорхьама дӀайаздина 300 сов сахьт мари къамел. Цигахь дакъалоцуш вара 489 стаг. [7]100, 1000 ша-ша дешнийн цхьаьнакхетарш дӀайаздина декъашхой лотерейна йукъабаьхна, Оьрсийчоьнан марийн федеральни къоман-культурин автономера Bluetooth-гарнитураш а, смартфонаш а йаха. Гулдинчу аьзнех пайда а оьцуш, программиста Кунафин Айгиза чат-бот кхоьллина, марийн къамел девзаш йолу.

Ефимов Павелан озан бух тӀехь боьршачу стеган къамелан синтезаторна тӀетоьхна зудчун аз, гулдина 15 сахьтехь аз дӀайаздинарг.

2023 шарахь А. В. Чемышевн куьйгаллица, Мари пачхьалкхан университетан Къоман терахьийн лингвистикин лабораторица цхьаьна, дӀадоладелира искусственни хьекъал Ӏамор.[6] Хьекъалечу къамелхочун цӀе йара "Айвика" (iVika). Хьалхара тест дӀайаьхьира башкирийн "Хомай" хьекъалечу динамиках пайда а оьцуш. Айвика хаттаршна жоьпаш дала йиш йолуш ву, амма жоьпаш даларехь мелла а тӀаьхьало йу, цундела къамелан синтезан модель йуха а Ӏамош ю.[8] 250 производственни экземплараш арахоьцур йолуш йу.

2023-чу шеран Оханан беттан 23-чу дийнахь дуьйна «РУВИКИ» цӀе йолчу оьрсийн онлайн-энциклопедихь болх беш ву иза, мари (Луг) декъан куьйгалла деш. 2024-чу шарахь дуьйна меттанийн координацин департаментан куьйгалхо ву иза.

Йукъараллин позици

2022-чу шеран мартехь цо дӀакхайкхийра Ӏедалан хьукматийн а, бюджетан учрежденийн а компьютершкахь марийн клавиатурин пилгу хӀотто йеза аьлла[9].

Коьрта Ӏилманан белхаш

  • Словарь сравнений марийского языка. Йошкар-Ола, 2019. 493 с. (соавторы: Абукаева Л. А., Митрускова А. А.).
  • Словарь эпитетов марийского языка. Йошкар-Ола, 2022. 408 с. (соавторы: Абукаева Л. А., А.В., Митрускова А. А.).

СовгӀаташ

  • «Словарь марийского языка» в 10 томах (1990—2005), «Марий орфографий мутер» («Марийский орфографический словарь») (2011), «Марий электрон мутер» («Марийский электронный словарь») (2011) жайнаш йаздарна Марий Эл республикин М. Н. Янтемиран цӀарах пачхьалкхан премин лауреат[10], иштта Марийн меттан дустарийн дошам (2021) йвздарна а[11].
  • «Къоман дозалла» Йерригроссин йукъараллин совгӀатан лауреат 2021-чу шарахь «Ненан меттанаш Ӏалашдарехь а, кхиорехь а дакъалацарна» номинацехь[12].
  • Мари Элан Республикин Правительствон Сийлаллин грамота (2024 шо)[13].


Доьзал

Зуда йалийна ву, цхьа йо1 йу - Эрвина.

Билгалдахарш

  1. ↑ FU-Lab. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 сентябрь. Архивйина 2020 шеран 23 сентябрехь
  2. ↑ Первый подкаст на марийском языке запустили в Йошкар-Оле. -«Кидшер» (2020 шеран 17 июль). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 12 февраль. Архивйина 2022 шеран 12 февралехь
  3. ↑ Активисты восстановили марийский интерфейс «ВКонтакте». Uralistica (2018 шеран 6 декабрь). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 сентябрь. Архивйина 2020 шеран 28 июнехь
  4. ↑ Национальный корпус марийского языка планируется запустить в 2020 году. Кидшер (2019 шеран 24 апрель). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 сентябрь. Архивйина 2022 шеран 27 мартехь
  5. ↑ Махум — команда. Страна языков. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 сентябрь. Архивйина 2020 шеран 25 июлехь
  6. ↑ Кидшер. Первый подкаст на марийском языке запустили в Йошкар-Оле (ru-RU), Кидшер (2020, 17 июль). Дата обращения: 12 ноябрехь 2025.
  7. ↑ Кидшер. Пользователи записали более 300 часов речи марийского языка для проекта Common Voice (ru-RU), Кидшер (2023, 18 декабрь). Дата обращения: 12 ноябрехь 2025.
  8. ↑ VK.com | VK (инг.). vk.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 12 ноябрь.
  9. ↑ Лингвист предложил установить на компьютерах госорганов марийскую раскладку клавиатуры. Кидшер (2022 шеран 20 март). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 27 март. Архивйина 2022 шеран 25 мартехь
  10. ↑ Общие сведения об институте. Марийский научно-исследовательский институт языка, литературы и истории им. В. М. Васильева при Правительстве Республики Марий Эл. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 13 февраль. Архивйина 2022 шеран 8 январехь
  11. ↑ от 20 декабря 2021 г. № 219. mari-el.gov.ru. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 12 февраль. Архивйина 2022 шеран 12 февралехь
  12. ↑ Андрей Чемышев стал лауреатом премии "Гордость нации" (2021 шеран 20 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 12 февраль. Архивйина 2021 шеран 20 ноябрехь
  13. ↑ Кидшер Глава Марий Эл наградил почетной грамотой Андрея Чемышева(бил-боцу.). Кидшер (2024 шеран 4 июнь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 31 март.

Категореш