ЦӀен байракх (сленг)

Кхетам «ЦӀен байракх» психологаш лело йолийна йукъаметтигашкара баланашкахь 2014 шарахь дуьйна.

Термин йаьржина 2021 шарахь, интермаша-лелорхоша лело йолийна цӀен байракхийн эмодзи(оьр.)нохч. ца мега аларш билгалдохуш^[2].

• «Цуо жайнаш дешане а ца доьшу, иза цӀен байракх йу суна» — хьуна дуьхьала верг къамел даран ладаме йисташца ца варах билгалвар ду.
• «Нагахь хьан белхан накъосто гуттаренна а цхьаьнакхетар кӀезиг хан йисча дӀатеттахь, лара мегар ду иза цӀен байракх балха тӀаьхь» — тешаме ца хилар йа хьан хан ца ларар ду иза.
• «Банкан тӀах лакхара процент а, къайлаха комиссеш а йу — иза цӀен байракх йу инвесторшна» — Финансийн операцийн лакхара рискан хьесап^[3].

iCognito компанин психологаша бинчу талламехь гучудаьлла, ах ца кхоччуш Оьрсийчоьнан бахархой (42 % зударий, 48 % божарий) реза бу шайн йукъаметтигашна. Искусственни хьекъал 350 000 сов пайдаэцархочун анониман хаамаш лелийна, индивидуальни йукъаметтигийн баланашна диагностика йан. Коьрта латкъамаш бара зуда йа майра Ӏехор, агресси, дегӀан ницкъ бар, иштта алкоголизм(оьр.)нохч. йа наркотикаш лелор. Цул сов, 86 % респонденташ бу кхо шо а ца кхоччуш вовшашца уьйр йолуш, баланаш белахь а, шайн йукъаметтигаш дӀахьош^[4]. Иштта хиламан цхьа бахьна — «цӀен байракхаш» тергал ца йар^[5].

«ЦӀен байракхийн» цхьа могӀа хьесапаш ду, церан гӀоьнца уьш атта къастало^[6][7]:

• Абьюзиван йукъаметтигаш(оьр.)нохч.. Накъосто къайлайоккху эмгаралла а, Ӏуналла дан лааран хӀу ондалла а: толлу телефон йа компьютер чухула йаздинарг, хьоьху тӀе бедарш муха йоха йеза, доьхку доттагӀашца йа доьзалца къамел дар;
• Газлайтинг. Накъосто дерг дац олу, шеко кхуллу хьайна гарах («Хьуна хетта», «Ахьа айхье дайтина хьайна») йа лелайо бехкенан синмехаллаш урхаллина;
• Агрессиван лелар. ОьгӀаз вахар, мохь хьакхар, кхеравар (пхьегӀаш кеггор, пенах буй беттар), кхин а гонахьарчаьрца морса хилар (официанташца, белхан накъосташца);
• Хьашташ а, синхаамаш а ца ларар. Накъоста тидаме ца оьцу интересаш, кхиамийн мах лахбо, халачу хьолехь гӀо дан реза ца хуьлу, йа сатийсамаш беламе до;
• Патологически аьшпаш а, тешнабехк а. Мехала бакъдерш къайладахар, шалха дахар лелор, апологеш бохучу меттана бахьанаш лелор. Масала, цхьа а бахьана а доцуш, дӀавайна, йухаверзар;
• Хин дерг дийца ца лаар. Ладаме хӀуманех лаьцна къамелех идар (марех, берех, цхьаьна йолчу планех), цуо гойту йукъаметтигашна кийча ца хилар;
• Хьалха хиллачу накъосташца дустарш. Даима дӀайаханчу йукъаметтигашна тӀе хьажор сийдоцуш ностальгин контекст кепехь;
• Финансийн манипуляци йар. Ахчанца дозуш хиларца ницкъ бар («ЦӀахь Ӏе, ас гӀо дийр ду хьуна»), писалла йа, вукха агӀор, жоьпалла доцуш харжаш йар;
• Конфликташ тергал ца йар. Пассивни агресси, баланаш берзорах ларлуш, йа конструктивни диалог дӀайахьаран меттана вист ца хуьлуш Ӏар;
• Дех-ненах дозуш хиларан билгалонаш. Шен деца-ненаца вехаш волчу, церан ойланех вуьззина возуш волчу стага и йукъаметтигийн кеп шен накъосте дӀайала тарло.

Говзанчаша дийцарехь, «цӀен байракхаш» тергал ца йаро лайн мижарган эффект йо йукъаметтигашкахьх^[3]. Дукхаха берш гӀерта кхераме хьесапаш цхьацца бахьнашца тергал ца дан^[1]:

• Накъост хийцаваларан дог дахар;
• Цхьаъ висарх кхерар;
• Шен лахара маххадор;
• Хьалхара заманан чевнаш.

Йукъаметтигашкахь «цӀен байракхашца» Ӏоттавелча психологаша хьоьху цхьа могӀа гӀулчаш йахар^[5]:

• Хьайн интуицих теша;
• «Со-дӀахьедарех» пайда а оьцуш, хьайн накъостаца бала бийцаре. Масала: «Суна синтем боцуш хета хьо хилча…»;
• ЦӀена дозанаш хӀиттадар. Масала: "Сан къобал дан йиш йац, ахь суна аз айдича. Йуха а иштт нислахь, ас къамел чекхдоккхур ду. ";
• Йозуш йоцу ойла хаа, масала, психологера йа накъосташкара гӀо лаха.

«ЦӀен байракхаш» даимна ца боху дӀахададе сихха. Цхьадолу баланаш листа мега терапица а, диалогца а, нагахь накъост кийча велахь хийцавала^[8].

«ЦӀе байракхаш» йоцурш, йукъаметтигашкахь ладаме баланаш гойтуш, йу кхин а, тидам а, анализ оьшу^[1][9]:

• «Можа байракх» йукъаметтигашкахь гойту потенциалан бала, нагахь иза тергал ца бахь, цунах кин а боккха бала хила тарло;
• «Баьццара байракх» йукъаметтигашкахь — аьтто сигнал, гойту могаша а, тӀаьхьало йолуш а йукъаметтигаш. И хьесапаш цхьана даран, вовшех кхетаран а, эмоцин кхерамзаллин а ду;
• «Ӏаьржа байракх» — онда сигнал йу, тӀехьийзаран йа дӀовш долу лелар хилар гойтуш;
• Йукъаметтигехь «кӀайн байракх» — иза капитуляцин йа баланаш берзо реза ца хиларан билгало йу. Иза цхьаммо йа шиммо а гергарло тодан гӀертар сацийна, карарчу хенахь долчу хьоле шаьш дӀатесна хиларан билгало йу, нагахь санна уьш цунах реза бацахь а;
• «ЦӀе-можа байракх» — иза накъостан дахарехь хала мур хиларан сигнал йу (болх бар, гергара стаг цомгуш хилар), цуо церан йукъаметтигехь леларна тӀеӀаткъам беш хиларан сигнал йу. Кхетам а, гӀортор а оьшу, амма иштта шера дозанаш хӀиттор а оьшу, негативан агӀо накъостера схьа ца кхачийта;
• «Шекъа бесан байракх» гойту накъостехь тайп-тайпана йа эксцентрикан амалш, дӀайиллина дийцаре дан а, кхета а оьшуш йолу;
• «Ровзанан байракхо» гойту тӀех гергарлонан йа накъостан идеализаци. Мехала ду гергарлонан реалистически хьежамаш латтор а, иллюзеш ца кхоллар а.