Хьуьнан цӀераш Россехь (2025)

Хьуьнан федеральни агентствон хаамашца, 2025 шарахь хьуьнан цӀераш хьалха дӀайолаяла тарло хьалха хиллачул а, хенан хьелаш нийса ца хилар бахьана долуш^[1]. Ӏаьнан заманахь ло кӀезиг догӀар бахьана долуш, Юккъера федеральни округ (ЮФК) омра дира, дукхахьолахь санна, апрель юккъе кхаччалц а доцуш, март юккъе кхаччалц Ӏаламан цӀерашна кечам бан^[2] ЦӀераш яхарехь доккха дакъа лоцу адаман факторо а.

«Лаьтта массарх а хьакхало» проектехь хьаннийн а, ларъеш йолчу хьуьнан бахаман а, цӀеран а говзанча Ярошенко Алексей:

2025-чу шарахь цӀеран кхерам алсамбаларан коьрта бахьанаш ду Оьрсийчоьнан хьуьнан зонан дукхахйолчу регионашкахь хьалххе б1аьсте йолаялар а, мехкан малхбузехь хила тарлуш йолу луьра екъа хан а. Баккъалла а догӀа хир ду я дац доккхачу декъанна дозуш ду гуьйре а, аьхке а мел догӀанаш догӀу. Амма хӀинца маьрша ала йиш ю, стохка екъачу бӀаьстено а, кӀезиг ло диллинчу Ӏаьно а лаьттахь гулделлачу мокхазан а, лонан а луьра дефицит хилира.^[3].

ЦӀеран кхерам алсамбала тарло 2025-чу шеран март баттахь дуьйна Юккъерчу, Къилбаседан, Волжийн, Къилбаседа Кавказан федералан кӀошташкахь а, ткъа иштта Генарчу Малхбалехь а 30 гергга регионехь. Кхерам болчу зонашна юкъахь ю Брянскан, Белгородан, Москохан, Воронежан кӀошташ, Курскан, Орлован, Смоленскан кӀоштийн малхбузера а, юккъера а дакъош^[4].

Март беттан 14-чу дийнахь дуьйна Российн Федерацин кхаа субъектехь цӀе ца ялийтаран леррина раж хӀоттийна: ерриг а Калининградан областехь а, Краснодаран областан шина муниципалитетехь а, Приморски областан 14 муниципалитетехь а.

ЦӀеран сезон схьайиллина Россин Федерацин ялх субъектехь: ерриг а Краснодаран махкахь, Кхарачойн-Чергазийн, ГӀебарта-Балкхаройн, Нохчийн республикашкахь, Белгородски, Астрахански, Калининградски областашкахь, Приморски мехкан 18 муниципалитетехь ай^[5]

2025 шарахь хьуьнхахь цӀеяларца къийсам латто федералан бюджето регионашна хьажийна 20 миллиард гергга ахча, иза 2024 шеран тӀегӀанал лакхара ду^[6].

Апрель беттан 7-чу дийнахь дуьйна 57 эзар сов гектар майда дӀалоцуш йолу 32 жигара цӀе яьлла регионехь. Тунгокоченски а, Чернышевски а, Читан а кӀошташкахь лелаш яра чолхе хьал^[8][9].

Апрель беттан 17-чу дийнахь Рослесхозо хаам бира, Забайкальски краехь дийцаре деш ду федералан орцан раж юкъаяккхаран хьокъехь аьлла. Апрелан хаамашца, 2025 шо доладелчхьана Оьрсийчохь дӀаязйинчу массо а хьуьнан цӀерийн майданан гергарчу хьесапехь 60 % Забайкальски кӀошт яра^[10].

2025 шеран 23 апрелехь Забайкальскехь юкъаяьккхира федералан чолхе режим^[11].

2025-чу шеран Гезгмашин-беттан 13-чу дийнахь Забайкальски махкахь 576 эзар сов гектар майда дӀалоцуш 45 хьуьнан цӀе яьлла. Еккъа цхьана Чита муниципалан кӀоштахь ягийна 31 эзар сов гектар латта. Оьрсийчоьнан орцан министраллан орцанхойн тоба юхаметтахӀоттийра Сохондо а, Яблоново а, Тургутуй а станицашка, цӀе дӀаяйъарехь дакъалоцуш дара Оьрсийчоьнан орцан министраллан Ил-76 кеманаш а^[12].

Кху беттан 21-чохь дӀакъевлина яра "Байкал" цӀе йолу федералан шоссе, хьуьнхахь чӀогӀа цӀеялар бахьана долуш. ЦӀе некъан тӀегӀанна герга кхаьчна, цундела дӀакъевлина Улетовски кӀоштарчу некъан йиъ километр^[13].

Май беттан 27-чу дийнахь хьуьнан цӀе герга кхаьчна йиъ станицана: Доронинское, Новотроицк, Домна ярташ а, Букачач эвла а^[14].

Февраль бутт чекхболуш а, Марсхьокху-бутт чекхболуш а Приморски махкахь массо а агӀор цӀераш евлла, екъа, кӀезиг ло долу Ӏа бахьана долуш, ткъа иштта адамийн факторш бахьана долуш. ЦӀе яржарехь гӀо дина чӀогӀачу мохо.

Апрель беттан 2-чу дийнахь Батайскана гергахь ландшафтан цӀе яла йолаелира Шовдачу Ӏамна гергахь, екъачу буцах а, Ӏаьмнашах а цӀе яьлла. Акха олхазарша бен бечу меттигашна кхерам бара, онда кӀур кхаьчна Дон-тӀерачу Ростове^[15].

Апрель беттан 1-чу дийнахь дуьйна регионехь юкъаяьккхина цӀеяларан кхерамечу сезонан режим. Тюмень гӀалахь омра арахийцира «гӀалин хьаннашкахь бахархой хилар доза тохарх лаьцна, цӀеран кхерамазалла ларъярхьама»^[16].

Апрель беттан 10-чу дийнахь Российн Федерацин экологин а, Ӏаламан ресурсийн а министро Козлов Александра дӀадаьхьира Хабаровскан мехкан цӀеран кхерамна лерина кхеташо, иза 2024 шарахь Россин хьуьнан цӀерашца уггаре а дукха зе хиллачу пхеа регионна юкъахь яра, 3,3% сов хьуьнан цӀерашца^[17].

2025-чу шеран апрель беттан 5-чу дийнахь регионехь цӀеяларан хьал карзахдаьккхина догӀанан мох бахьана долуш республикехь юкъадаьккхина чолхе хьал а, цӀеяйаран леррина раж а. Оцу дийнахь 43 цӀе бен ца яьлла^[18]. 2025 шеран 6 апрелехь дӀаязйина 60 цӀе, 35 ландшафтан цӀе дӀаяйъина, Ӏаламан цӀеран цӀеран фронтан ерриг йохалла яра 80,6 км гергга ^[19][20], иштта зенаш дина Ӏер-дахаран гӀишлошна а, конструкцешна а Абакан гӀалахь, Бески Аязехь, Саяхь Орджоникидзевски а, Усть-Абакански а, Алтайски а кӀошташ^[21].

2025-чу шеран май беттан 13-чу дийнахь дуьйна Бурятехь юкъадаьккхина регионан маьӀна долу чрезвычайни хьал, хьаннашкахь цӀеялар бахьана долуш. Гезгмашин-беттан 13-чу дийнан Ӏуьйранна Баунтовн Эвенкин а, Еравнинан а кӀошташкахь 22 хьуьнан цӀе яьлла регионехь, ерриг майда 53 208 гектар яра^[22].

2025-чу шеран май беттан 28-чу дийнахь Сулхара юьртан бахархой эвакуаци йира, герга йогӀуш йолу хьуьнан цӀе хилар бахьана долуш^[23].

Май баттахь Якутехь гергарчу хьесапехь 20 эзар гектар латтанаш тӀехь цӀе яьлла^[24].

Якутехь дӀахьош ю цӀераш ца ялийта охьаоьгу догӀанаш латторан эксперимент. Май баттахь дуьйна регионехь болх беш ду зондировщик ши кема, искусственни охьаоьгучу Ӏаьнарш кхайкхо ^[24].