Хьалха буллу маха

• Тегаран хьалхадухку мехий^[1] — гӀайнин гӀуллакхехь, тайп-тайпана кӀадех а, тӀаьрстгах хӀумашаш тоьгуш лело хьалха духку мехий. Тегаран хьалха буллу механ йуьхьиг ира хила йеза, кӀадех дика чекхйалийта. Важа агӀо тегаран хьалха духку мехийн хуьлу шад кепара, Т-кепара йа чӀапа куж кепара. Дийна металлан а, декаративан функцеш а йолуш хуьлу.
• Доьхканан мехий^[2] — хьалха духку мехийн гоьрга декоративан йуьхьиг йолуш, дукхах дерг, тайп-тайпана бесара пластмассийн горгалг йолуш хуьлу. Лелайо, коьртаниг йоцуш декоративан функцеш а йу: уьш лелайо совгӀаташ дӀахьарчош, аксессуараш кечйеш (асанаш чӀагйеш, тӀийрагаш чӀагӀйеш, кх. дӀа а), кина а флористикехь зезаган кочараш кечдеш.
• Ингалсан хьалха буллу маха (англ. safety pin) — хьалха буллу маха, ирчу йуьхьиган «догӀа» долу. Кхин олу — кхерамзаллин хьалха буллу маха, хӀунда аьлча цуо ларво ца хууш Ӏоттабаларх. ХӀинца йолчу тайпана ингалсан хьалха буллу маха йукъабаьлла 1849 шарахь. Лелабо тайп-тайпана Ӏалашонна, царна йукъахь хазйеш — оцу гӀуллакхна хьалха буллу механ тӀе туьтанаш ухку.
• Галстукан буллу маха (англ. tie pin, stick pin) — ламастехь божарийн ювелиран хаздар, лерина лага тӀе хьарчо йовлакх куча тӀехь хьарчо, модехь бара XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш. Механ декоративан лакхе йора тайп-тайпана материалех, царна йукъахь мехала металлаш, мехала тӀулгаш, жовхӀарш, кх. дӀа а. Галстукан механ йуьххьехь дукха хьолехь хуьлура леррина маха охьа ца божийта чӀагӀонаш.
• Куж болу хьалха буллу маха (англ. hatpin) — ювелиран хазна, лерина коьрта туьллург месаш тӀечӀагӀйан йа декоративан дакъалгаш коьрта туьллу хӀумнашна тӀечӀагӀйеш. Модехь йара XIX — XX бӀешо долалуш. Галстукан мехах къаьста маха беха хиларца, механ тӀехьенан иштта декоративан функци хуьлу, сих-сиха кечйо мехала материалех.
• МӀара (англ. hairpin)— хьалха буллу маха хазанна а, месаш кепа тухуш а, иза ширачех хазна йу адамийн. ХӀинца леладо гуш доцу маӀарний, цаьрца сацайо кӀозарш (англ. bobby pin).
• Канцелярин кнопка — хьалха буллу маха, лерина бу цхьа хӀума чӀагӀйан (дукха хьолахь кехат йа кӀади) онда чекх хӀума йолу тӀехалонан. Иза йоца хуьлу, шуьйра куж хуьлу.
• Энтомологин хьалха духку мехий — башха деха мехий жима йуьхьиг йолу, уьш лерина йу сагалматийн монтаж йан энтомологин коллекцешкахь.

Хьалхара хьалха буллу маха исторехь, тарло, хила тайп-тайпана ораматийн бӀаьӀаш, цунна тешалла до «хьалха буллу маха» дешан этимологино цхьацца меттанашкахь. Хьалхара бахаман наха палеолитехь дора хьалха духку мехий даьӀахкех а, лахьарчехь а; цхьадолу къаьмнаша а, социалан тобанаша а йо иштта хӀуманаш XXI бӀешарахь а.

Дуьххьара металлан хьалх духку мехий йукъадевлла борзанан оьмарехь. Бедаш а, месаш а кечйеш декоративан мехий лелор, амалехь дара Шира Малхбален оьздагаллийн — Мисрин а, Месопотамин а вайн эрал III—II эз. шо хьалха. Европехь аьчкан хьалха духку мехий девза Гальштатан археологин оьздангаллин заманара дуьйна.

Дукха хьолахь хьалха буллу маха беш хилла дешин, детин йа цӀестан. Хьалха духку мехий векалалла а, маьӀне а археологин карийнарш йу, хӀунда аьлча, низамехь санна, уьш хазйина йу луш йолчу оьздангаллин билгало йолчу кепашца, цара аьтто бо уьш атрибут йан. Масала, гӀажарийн цӀестан мехаша, вайн эрал I эзар шо хьалха нийса лакхенаш йолуш адамийн суьртийн а, акхаройн а, шен башхаллин бустамийн а суьрташ ду. Хеттийн дешин маӀар-хьалха буллу маха петӀаматийн йаьшканан кепехь, вайн эрал хьалха 2-гӀа эзар шо йуккъе дахначул тӀаьхьа аьтто бо вайна, хӀетахь а, хетташна, опийн петӀамате девзаш хилла боху дог-ойла йан^[3].

Ювелиран хьалха духку мехий дешех деш хилларш девза этрускийн а, тӀаьхьа румхойн а. Антикаллин хьалха духку мехий кечдора жовхӀаршца, мехала тӀулгашца, зӀенашца, туьтанешца. Руман импери йоьхначул тӀаьхьа ювелирийн хьалха духку мехий кечдора варварийн пхьераша, масала, франкаша.

Мехала маӀарний, хьалха духку мехий шираллехь лелайо цийн зударша месаш кечйан.

ГӀайнин маӀарний йукъадовлар чолхечу тегарна, нийсса цхьана билгалчу стеган сурте хьаьжжина. Цхьа йист гирда санна ерзийна, механ кепехь долу маӀарний гучудевлла XV бӀешарахь. Амма йеххачу хенахь декоративан маӀарний тоьлла дара тегаран маӀарнашна тӀехь, цуьнан жамӀехь тӀаьххьарниг шортта хилира. Ингалсан паччахьан Генрих VIII заманахь низам тӀеийцира, леррина билгалдаьхна денош доцург, массо а деношкахь маӀарний дохкар дихкина. Иза лерина дара пинийн шорталла хийца, амма хьал телхина бен ца хилира, масех шо даьлча йукъахдаьккхира.

• Хьалха буллу маха — История вещей
• История появления портновской булавки
• Исторические очерки — История булавки