Урам

«Улица» боху дош тайп-тайпанчу барамехь леладо массо а славянийн меттанашкахь (хьажа: полякийн: Ulica; хорватийн: Ulica; болгарийн: Улица). Иза схьадаьлла праславянийн «ула» бохучух. Праславянийн *ula гергара ду «у́й» чаккхенгахь долчу дешнашца ( ширагрек. αὑλός «длинная полость, труба», ἔναυλος «речка», αὑλών «овраг»).ōl, aul «овраг, поляна, лощина, канава», эрмалойн uɫi «некъ, некъ»). Германийн меттанашкахь урамаш билгалдоху латинан strata бохучу дешан схьадовларшца (хьажа: ингалсан Street; нидерландийн Straat; немцойн Straße), романийн меттанашкахь некъ (хьажа: италхойн Strada; португалхойн Estrada) я урам (румынийн Stradă) бохург ду.

Дуьххьарлера урамаш гучудевлла дуьххьарлера нах бехачу меттигашца цхьаьна неолитан муьрехь (ярмукийн культура). Иерусалимехь уггаре а гӀараваьлла урам, Ӏийса-пайхамар ша вийначу метте кхаччалц дӀавоьдуш хилла, хилла «Виа Долороза».

1807 шарахь Лондонехь юкъаяьккхира газах болх беш йолу урамийн серло. 1807 шарахь Лондонехь гучуелира газах болх беш йолу урамийн серлонаш. 1832 шарахь Парижан урамашкахь дӀасадаржо долийра.^[1] 1914 шарахь Кливлендехь дуьххьара цӀен а, баьццара а светофор гучуелира.

• Урам — ламастан некъ, тротуар я гӀашлойн некъ а болуш (хьажа: Москвахь Тверская урам).

• Аллей — ландшафтан некъ (хьажа: Берлинера Маьлхан аллей).

• Бульвар — ландшафтан некъ, гӀашлойн некъ а болуш, садаӀа гӀанташ а долуш (хьажа: Лос-Анджелесан Малхбузан бульвар).

• Лайн — Российн а, Латвин а, Финляндин а, Украинан а цхьайолчу гӀаланашкахь некъан цӀе (хьажа Петарбухехь Васильевски гӀайренан сизаш).

• Хьалаваларан, охьавоссаран, охьавоссаран, я хьалаваларан — гӀаланашкахь лоха а, лекха а меттигаш вовшахтухуш долу мелла а доца некъаш ду. И урамийн ерриг аьлча санна йохаллехь леста профиль ю.

• Набережни — цхьа агӀо хин Ӏаьмна дуьхьал йолу некъ (хьажа: Венецехь Заттеран набережни).

• Тракт — тайпа некъан, Ӏадатехь дӀасабаржийна, я исторехь дӀасабаржийна, гӀалин дозанал арахьа (хьажа: Казанера Оренбурган шоссе).

•Шоссе — адам дехачу кӀоштара араволуш коьрта урам (хьажа: Новороссийскера Сухумское шоссе).

• Аллея — ши урам вовшахтухуш болу жима некъ (хьажа: Москвахь Леонтьевски урам).

• Проспект — юккъера коьрта некъ (хьажа: Петарбухехь Невский проспект).

• Подъездан некъ я дӀасакъастаран некъ — боца, гӀашлойн некъ боцу некъ (хьажа: Москвахь Берёзовой Рощин урам).

• ТӀай — хин дехьа боьду некъ (хьажа: Ульяновскера Президентан тӀай).

• Проспект — хийра цӀе ю цхьа могӀа проспектийн (хьажа: Нью-Йоркехь Мэдисонан проспект).

"Gramota.ru" справочни а, информацин а портало хӀара хьехамаш бо къамел стилистически заряд йоцуш хилча, почтан адресаш тӀехь а, урамийн цӀераш лелорехь. «Урам», «проспект», «бульвар», иштта дӀа кхин а дешнаш дукхахьолахь барт хиллачу маьӀнашна тӀаьхьа дӀахӀиттадо: Садовая урам, Невский проспект, Цветной бульвар, и.дӀ.кх.а.. Нагахь санна цӀераш цхьаьнадогӀуш доцу билгалонаш йелахь, тӀаккха кхечу кепара дешнийн рогӀалла лелайо: Пушкинан урам, Миран проспект, и.дӀ.кх.а.^[2]

• Торонтохь Йонг-стрит дукха хьолахь гӀалат йоккху дуьненахь уггаре еха урам санна.Эзар километр генахь йолу Панамерикан шоссе а лоруш ю наггахь уггаре а беха урам.

• Дуьненахь уггаре боца урам бу Шотландин Уикехь йолу Эбенезер Плейс, 2 метр йеха.^[3]

• Дуьненахь уггаре шуьйра урам — Монументан пен — Бразилехь бу, 250 метр шуьйра бу.

• Дуьненахь уггаре а готта урам — Шпрейерхофштрассе — Германерчу Ройтлингенехь лаьтта, шен уггаре а готтачу меттехь 31 см шуьйра йу.^[4]

• Оьрсийчохь уггаре а готта урам бу Хасав-юрт гӀалара Шейх Тажудинан урам. Тотурбиевн урамца цхьаьнакхетачу меттехь, Шейх Тажудинан урам цхьа метр сов жимма шуьйра бу.

• Оьрсийчохь уггаре а доцачу урамашна юкъахь бу Москох Венецианован урам, иза 48 метр еха бу, Новосибирскехь Сибстройпутин урам а бу: цу чохь 3 цӀа бен дац, цуьнан йохалла 40 метрал сов йац.^[5]

• Чикагохь урамаш ду хаддаза, Мичиганан Ӏам хиш юкъах а дохуш, юха геннахь дӀадоьлхуш.

• Сан-Францискохь ду вовшашца дӀасакъаьсташ долу урамаш, иштта Ломбардан урам а, шен серпантинан, лестачу некъаца.

• Дуьненан цхьа могӀа гӀаланашкахь ду гӀалин а, гӀалин йистера-гӀалин а урамаш (дукха хьолахь некъаш олу), масех иттаннаш километраш деха, царна тӀехь цӀенойн терахьаш дуккха а эзарнашка кхачало (масала, Буэнос-Айресан Авенида Ривадавия тӀехь 11,8 эзар).

• Магнитогорскехь бу Зеленцова цӀе йолу урам, иза 7 километр гергга йеха йу, цу тӀехь, XXI бӀешо доладаллалц (70 шарахь гергга), цхьа а гӀишло официалехь лаьтташ йацара — ураман цхьана агӀор йу. Урал хин йист, вукху агӀор къепе йина промышленни зона йу.Магнитогорскан эчиган а, болатан а завод, масех подъезд а йолуш. 2000-гӀа шерашкахь бен ца йира ураман а, хин а юккъерачу готтачу латтан тӀехь, 20 а, 14 а лоьмарш а йолуш, бензинан станци а, машенийн сервисан гӀишло а.

• 2003 шеран июлехь Ашхабадера массо а урамийн цӀераш хийцира рогӀаллин терахьашца, исс коьрта некъ боцург, цхьаболчеран цӀераш йу Туркменбашин а, цуьнан ден а, ненан а цӀарах. Юккъера ЦӀийнан майда билгалъяьккхина яра 2000 терахьца, XXI бӀешо долалуш хиларан билгало йолуш.

• Яндекс-карташца, Оьрсийчохь гергарчу хьесапехь 560 эзар урам бу, ерриг а гергарчу хьесапехь 395 эзар километр йохалла йолуш. Нагахь санна 24/7 леларан темпца (5 км/с) лелаш велахь, исс шарахь царна массарна а гонаха лела йиш йара хьан.^[6]

• «Урам» боху дош ( грек. πλατεία ; англ. street) Крыловн «Слон а, мопс а» (1808 шо) басня дӀайолало иштта дешнашца: «Цара урамашкахула эла бигира…».

• «Морган урамехь нах байар» (1841) — Эдгар Аллан Пос яздина американ дийцар.

• «Цхьана урамехь кхоъ» (1936) — советан кино.хьахийна ду Керлачу Барт тӀехь ( Откр. 11:8 ).

• Выйду на улицу (Русская народная песня)

• Крыловн «Слон а, мопс а» (1808 шо) басня дӀайолало иштта дешнашца: «Цара урамашкахула эла бигира…».

• Заречни урамехь гуьйре (1956) — советан кино.

• «Дантен урамехь вер» (1956) — советан кино. • «Кунжутан урам» (1969) — берийн телевизионан программа.

• «Кошмар на улице Вязов» (1984) — американ инзаре фильм.

• Улицы разбитых огней (1998) — оьрсийн телесериал.

• Урам (2017) — оьрсийн телесериал.

• https://ru.ruwiki.ru/wiki/Военная_улица
• https://ru.ruwiki.ru/wiki/Категория:Исчезнувшие_улицы