Титикака

Титикака цӀе йуьхьанца хьахош йара Исла-дель-Соль гӀайренах, иза лаьтта кечуа маттара titi — «свинец» а, caca — «тӀулг», «лам» а дешнех^[5].

Аймара а, кечуа а къаьмнашна юкъахь Ӏам олуш хилла Мамакота^[2], кхин а хьалха цуьнах олуш хилла Пукина Ӏам, маьӀна ду иза пукина халкъан махкахь лаьтташ хилар^[6].

Ӏам тӀера майда йу 8372 км2, цуьнан хин сиз хӀордан тӀегӀанал 3812 м лакхахь ду (сезонан мурехь хийцалуш)^[7][8][9]. Ӏам чохь хин температура лаьтта 10—14°C бохург санна, амма бердана уллехь Ӏам дукха хьолахь мерза хуьлу буьйсанна йа шийлачу хенахь^[10][6][11].

300 сов хи доьду Ӏам чу, уьш схьадовлу Альтипланона гонаха долчу Ӏаьмнашна тӀера. Титикака Ӏам чу йоьду коьрта пхиъ хин система^[12]: Рамис, Коата, Илаве, Уанкане и Сучез^[13].

Ӏам чуьра арадолу Десагуадеро хи, дӀадоьду Боливин эндорейн Уру-Уру Ӏам чу^[3].Оцу хин Ӏовраш 5 % кӀезиг ю Ӏамийн хин балансан — дукхаха долу хи дӀадоьду Ӏаьнаршца, чӀогӀа мох а, малхан радиаци а бахьана долуш. Хин шоралла гергарчу хьесапехь 1 процент ю, цундела Титикака лоруш ю мерза хи долу Ӏам. Ӏам дерриге а бохург санна дӀакъевлина бу^[12].

Андийн геологин а, фаунин а, Ӏамийн а, кхечу хин Ӏаьмнийн а химин хӀоттам талларо гайтина гергарчу хьесапехь бӀе миллион шо хьалха Титикака Ӏам таханлерачул 3750 метр лахара хилла хилар, хӀордан бух хилла хилар^[10]. ХӀордан хин Ӏовран лараш хӀинца а йисина лаьмнин йистошца, бердашца йисина хӀордан акхаройн Ӏовраш^[14].

Плейстоценан муьрехь иза хилла боккхачу Ӏаьнан Ӏам Балливиан (испан. Ballivián) дакъа, цу юкъа йогӀура хӀинцалера Салар-де-Койпаса а, Салар-де-Уюни а шера латтанаш, иштта Поопо Ӏам а^[15].

Ӏам ихтиофауна ледара йу, Ӏадатехь мерза хиш долуш йу. Национальни ихтиофауна гойту еккъа цхьана Orestias тайпанан ципринодонтан чӀерий (20 гергга тайпа дуьйцу) а^[3], Trichomycteris тайпанан сом а (ши тайпа: T. rivulatus а, T. dispar а). Астроблепус сом Astroblepus stuebeli а ю Титикака Ӏам бассейнан хиш чохь, ша Ӏамехь дӀаязйина яцахь а^[16]. 1944 шарахь доктора В. В. Чернавина 1937 шарахь Перси Слейденан экспедицино гулйинчу материалашна тӀе а тевжаш, хийцира Orestias тайпа, цхьа могӀа керла тайпанаш дуьйцуш.Парентис (1984) дӀаяздина Orestias тайпанан тайпанийн тептар. Шен ревизехь Чернавина хьахийна O. cuvieri а, O. pentlandii а гибрид, иштта хила тарлуш йолу O. olivaceus а, O. agassii а гибрид. Ӏам тӀехь Ӏаш йу Telmatobius тайпанан бекъа а^[3].

XX бӀешарахь Ӏам чу дӀахецна догӀанан форель Salmo gairdneri (1939 г.) а, детин йистера чӀара Basilichthys bonariensis (1955—56 гг.) а, цуо даккхий зенаш дира Ӏамийн эндемикийн ихтиофаунана^[12]. Орестиан доккха тайпа Orestias cuvieriдӀадаьлла 1938 шо даьлча, тӀаьххьара тидам биначу хенахь; кхин тайпанаш тайпанан карарчу хенахь лоруш ду дӀадовларан кхерамехь^[3]. Ӏам чохь йолу орестияш паразитийн кепехь лела чӀеран кӀорнешкахь Ӏаш йолу Diplostomum sp., , кийрахь Ӏаш йолу Ligula intestinalis^[17].

Ӏам тӀера хин ораматаш кӀезиг тайп-тайпана йу. Тоторан Ӏаьмнаш (Schoenoplectus californicus subsp. tatora) чӀогӀа билгало йу. КӀорга йоцчу меттигашкахь хуьлу азолла хин папоротник, бедан Ӏаьмнаш, пелаган буц, элодея^[6].

• 2000 шеран августехь италхойн дайверийн а, археологийн а тобано карийра тӀулган террасу, 2000 шеран августехь италхойн дайверийн а, археологийн а тобано карийра тӀулган терраса, лоруш йу шира тротуар, хин бухахь 30 метр кӀоргенехь, гергарчу хьесапехь 1 километр еха пен, адаман коьртан тӀулган скульптура, дагалоьцу цунах тера тӀулган скульптураш Тиванаку гӀалахь (Титикака Ӏамна 19 км генахь йу)^[18]. Карийнарг ​​1500 шо хьалха ду аьлла хета. Меттигерчу легендаца, Ӏам бухахь лаьтташ хилла Ванацу гӀала^[19].

• 2013 шеран октябрехь Исла-дель-Солна гергахь Ӏам бухахь карийра ширачу цивилизацин ювелиран хӀуманаш а, артефакташ а — детин а, дешин а ювелиран хӀуманаш, даьӀахкаш, поппаран пхьегӀаш. Хетарехь, уьш хила тарло инкийн йа Тиуанако империн.Карийнарг ​​2000 шарера 2500 шаре кхаччалц хан йу аьлла хета^[18].

• 2020 шарахь Перухь Титикака Ӏам бух толлуш Ӏамерикан а, бельгийчу а антропологашна карийра кӀелхьарчу тӀулган кийра, цу чохь йара ламанан статуэтка, йина шпилька йолчу устрицийн чкъорах а, дӀасахьаькхначу дешин гӀашх а, дукхах дерг инкийн сагӀа даккхаран ламастна лерина. Цу кароро чӀагӀдо Титикака Ӏам инкашна латтош хилла инзаре боккха культурин а, динан а маьӀна, шайн империн юкъахь тайп-тайпана къаьмнаш цхьаьна а тоьхна^[20].

• Описание и карта (оьрсийн цӀерашца)