Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Нисде хатӀМотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Текхаргаш

Дехар «Рептили» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

Текхаргаш, йа репти́леш (лат. Reptilia), — ламаста къастайо класс, алсама латта тӀера букъасуртдолу дийнаташ амниотийн клад, оцу йукъатуху хӀокху заманан уьнтӀепхидаш, саьрмакаш, зӀоккортаберш, пелагашйерш. Текхаргаш ду парафин тоба, хӀунда аьлча цара йуьхьаг йиллина олхазаршна, амма уьш шешша йукъа ца туху. Монофилетикин альтернативан классан къаьста кладаш завропсид, йа рептилеш йухахьевсинчу хӀоттамехь, цунна йукъа туху текхаргийн ламаста классан векалш (экхакепарнаш йоцурш) а, олхазарш а[1][2][3][4].

XVIII—XIX бешерашкахь амфибешца цхьаьна вовшахкхийтира текхаргийн тобане — шийла цӀий долу латта тӀера букъсуртдерш. Ламаста оцу тобанна йукъатухура тайп-тайпана букъсуртдерш, йуьхьанца хетарца хӀинцалера рептилеш (масала, немаммальни синапсидаш — хӀинцалера декха дийнатийн дай а, гергарниш а).

Рептилеш къегина йевлла мезозой оьмарехь, уьш хӀу онда йара латта тӀаьхь, хӀорд чохь, хӀаваэхь. Йаккхий латта тӀера дийнаташ йара динозавраш. Киран оьмар чекхболуш дукха долу рептилеш, башха даккхий бараман классера, делла. ХӀинца ойла йу, хӀокху заманан текхаргаш уьйр йоцу йисина йу ширачу дуьненца. Къаьста 11 940 гергга рецентан текхаргийн кепаш, доккхаха долу дакъа ду пелагашйолчеран тобанех[5], Российн махкахь 77 кеп йу[6][7]. Кегийра гӀира динозавраш йуьхьиг йелла тахана дийнатийн тобанна — олхазаршна.

Текхаргийн эволюци

Коьрта йаззам: Рептилеш йовлар

Текхаргийн дай — рептилиоморфаш — йевза йуккъера карбонера. Хьалха дуьххьарлера рептилеш лорура котилозаврийн тобанийн векалш, уьш йукъатухура тайп-тайпана кӀезгазӀе йолу рептилиоморфийн таксонаш. Кхиина йевлла рептилиоморфаш — амниоташ — шине генне йекъалора: синапсидаш а, завропсидаш а. Синапсидашна йукъадоьлху декхаш долу дийнаташ а, церан делла гергарнаш а, хьалха уьш довзура «экхакепара рептилеш» санна (кладистикин таксономица текхаргаш дац). Завропсидашна, шен рогӀехь, йукъадоьлху текхаргаш а, филогенетикица йукъадехкина олхазарш. Перман оьмар чекхйолуш кхоллало рептилийн коьрта эволюцин асанаш, царна йукъахь архозавроморфаш а, лепидозавроморфаш а. Триасан оьмарехь йовлу дуьххьара динозавраш, крокодиломорфаш, завроптеригеш, дуьххьарлера уьнтӀепхьидаш а, кхин тобанаш а. Мезозойн оьмарехь къега текхаргаш, церан векалех хаало дукха кепаш. ХӀордан а, эркийн а хиш карадерзадо, кхин а хӀаваан шорте. Юрин оьмарехь тероподин динозаврийн цхьаьна га — манирапторш — эволюци йо дуьххьарлера олхазаре (Авиалаш). ТӀаьххьара тоба — лаьхьан — кхоллайелла киран оьмарехь.

Киранан оьмар чекхйолуш цӀеххьана лагӀло текхаргийн кепийн барам. ЧӀагӀдина цуьнан бахьна хӀокху заманан Ӏилмане къаста ца ло.

Схьадовлар

Схьадевлла рептилеш 310—320 миллион шо хьалха, тӀулганкӀоранан муьрера уьшалаш чохь, оцу хенахь рептиломорфех схьайовла йуьйлайелира кхин кепаш[8].

Амниота хила тарло уггаре шира дийнат, йу Casineria (хӀетте, тарло, иза темноспондил хила). Карийна дийнна сери маьӀданийн чкъоьрийн Керла Шотландера лараш, церан терахь 315 миллион шо хьалхара ду; го рептилешшна амалехь йолу кога пӀелгийн а, пиллигийн а лараш[9]. И лараш холийта Hylonomus, уггаре бевзачу рептилех уггаре ширачун[10]. Иза йара жима, моьлкъанах тера дийнат, 20 – 30 сантиметр (7,9 - 11,8 дюйм) йохаллехь,дуккха а ира цергаш йолуш, цара гойту коьртаниг даар сагалматаш хилар[11]. Кхин масалаш йукъатуху Westlothiana (тахана лору рептилиоморф, ца лору бакъ йолу амниота) а, Paleothyris а, шинне дегӀ тера ду[12].

Амма наггахь микрозавраш лорура бакъ йолу рептилеш, цундела тарло текхаргаш хьалха девлла хила[12].

Кхин дӀа истори

Уггаре хьалхара амниоташ, царна йукъахь хьалхара рептилеш (амниоташ, гергара йолу хӀинцалера рептилийн, декха дийнатийнчул), уьш хилла беа кога тӀаьхь, масала, Cochleosaurus санна, йуьсура кегийра, дийнатийн къаьсташ доцу дакъа тӀулгакӀоранан тропикийн хьаннаш йохалц. Оцу цӀеххьана йолу коллапс хьакхйелла масех йоккха тобанах. Термера биъ ког берш башха меттах йаьхна, дукхаха йерш йайна, оцу хенахь рептилеш йехара дика, уьш экологин агӀора адаптаци йина йара йокъаллин. Термера биъ ког болчарна, масала хӀокху заманан амфибешна, оьшура хи, хоьаш даха; вукха агӀора, амниоташ, хӀокху заманан рептилеш санна, хоьийн чкъуьйриг йу уьш латта тӀехь даха мегаш. Амниоташа сиха керла лахьтанаш дӀалоцура, коллапс хилалечулла, термера биъ ког болчарел дукхха а сиха. Цара оьцура керла дааран стратеги, оцунна йукъахь буц йуурш а, дилх дуурш а (хьалха уьш йара сагалматаш дууш а, чӀара бууш а). Оцу хенахь дуьйна рептилеш хӀуонда йара йуурган зӀенехь а, къаьстара дуккха а кепашца, термера биъ ког болчарел а, оцо меттиг кечйира мезозойн (иза йевза рептилийн мур санна). Уггаре хьалхара йевза рептилех цхьаъ йу Mesosaurus, хьалхара перман тайпа, иза йаьхна хи чохь, чӀара а бууш[13][14].

Бахаман маьӀна

Адаманна текхаргийн маьӀна доккха дац. Саьрмакийн, даккхийра лаьхьарчийн, моьлкъанийн цӀока, лелайо цӀоканийн промышленностехь чамданаш йеш, доьхканаш деш, мачаш йеш, кхин дӀа а, амма оцу хӀуманаш эксклюзиван амал лелайо, уьш йеза хӀумнаш йу. Жижиг а, хоьаш а уьнтӀепхьидарчийн дууш леладо. Кхин а дуу цхьадолу моьлкъанаш а, лаьхьарчий а. Лаьхьан дӀовш леладо медицинехь. Дукхаха долу лаьхьарчий пайден ду цоьсту дийнаташ хӀаллака йарна, ткъа моьлкъанаш — сагалматаш хӀаллака дарна. Цхьайолу текхаргийн кепаш лелайо хӀусаман дийнаташ санна. Аллигаторш, кайманаш, цхьацца кепара саьрмакаш леладо башха фермашкахь, жижигна, хоьашна, цӀоканна.

Адамашна боккха кхерам бу дӀевшен лаьхьарчий, тропикин мехкашкахь хьала а, охьа а. Дукха долу саьрмакаш кхераме ду адамна, доккха зие до даьхнийлелорна. Теза хин уьнтӀепхьидарчаша зулам до чӀерийн промыслан. Даккхий моьлкъанаш, даккхи текхаргаш кхераме ду, оцара чов йан таро йу, виен а таро йу стаг.

Моделан объекташ

2011 шарахь дӀайиллина текхарган геном — каролинан анолис моьлкъан[15]. Иштта кепара, и текхарг моделан объектийн генетикин гуонна йукъайагӀна.

Хьажа кхин а

Билгалдахарш

  1. ↑ Laurin M., Reisz R. R. A reevaluation of early amniote phylogeny(ингалс.) // Zoological Journal of the Linnean Society : journal. — 1995. — Vol. 113, no. 2. — P. 165—223. — DOI:10.1111/j.1096-3642.1995.tb00932.x. Архивйина 2019  шеран  30 июнехь.
  2. ↑ Gauthier J. A., Kluge A. G., Rowe T. The early evolution of the Amniota // The Phylogeny and Classification of the Tetrapods(ингалс.) / Benton M. J.. — Oxford: Oxford University Press, 1988. — Vol. 1. — P. 103—155. — ISBN 978-0-19-857705-8.
  3. ↑ Modesto S. P. Observations of the structure of the Early Permian reptile Stereosternum tumidum Cope(ингалс.) // Palaeontologia Africana : journal. — 1999. — Vol. 35. — P. 7—19.
  4. ↑ Modesto S. P., Anderson J. S. The phylogenetic definition of Reptilia(ингалс.) // Systematic Biology : journal. — 2004. — Vol. 53, no. 5. — P. 815—821. — DOI:10.1080/10635150490503026. — PMID 15545258.
  5. ↑ Species Numbers (as of December 2022) (инг.). Reptile Database. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 6 январь. Архивйина 2023 шеран 6 январехь
  6. ↑ Высшие таксоны животных: данные о числе видов для России и всего мира Архивировано 21 февралехь 2012 года..
  7. ↑ См. также Список пресмыкающихся России.
  8. ↑ A reevaluation of early amniote phylogeny // Zoological Journal of the Linnean Society.
  9. ↑ Science News Online (5/22/99): Out of the Swamps. web.archive.org (2011 шеран 4 июнь). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 сентябрь.
  10. ↑ Earliest Evidence For Reptiles / Scientific Frontline®. web.archive.org (2011 шеран 16 июль). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 сентябрь.
  11. ↑ The illustrated encyclopedia of dinosaurs and prehistoric animals. — London: Marshall Pub, 1999. — С. 62. — 312 pages с. — ISBN 1-84028-152-9, 978-1-84028-152-1.
  12. ↑ 1 2 Neil Brocklehurst. The First Age of Reptiles? Comparing Reptile and Synapsid Diversity, and the Influence of Lagerstätten, During the Carboniferous and Early Permian // Frontiers in Ecology and Evolution. — 2021. — Т. 9. — 2296-701X. — DOI:10.3389/fevo.2021.669765/full.
  13. ↑ Links between global taxonomic diversity, ecological diversity and the expansion of vertebrates on land // Biology letters.
  14. ↑ Rainforest collapse triggered Carboniferous tetrapod diversification in Euramerica. pubs.geoscienceworld.org. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 10 сентябрь.
  15. ↑ Рудый, Юлия Рудый Впервые расшифрован геном пресмыкающегося. membrana.ru (2011 шеран 5 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2011 шеран 6 сентябрь. Архивйина 2011 шеран 13 ноябрехь

Цитатийн гӀалат: Тег <ref> «Labra+2010» цӀарца, кху <references> йукъахь билгалйина йолу, хьалха хилла йозан йукъахь йац.

Цитатийн гӀалат: Тег <ref> «Tosini_1997» цӀарца, кху <references> йукъахь билгалйина йолу, хьалха хилла йозан йукъахь йац.

Литература

  • Наумов Н. П., Карташев Н. Н. Часть 2. Пресмыкающиеся, птицы, млекопитающие // Зоология позвоночных. — М.: Высшая школа, 1979. — С. 272.
  • Карташев Н. Н., Соколов В. Е., Шилов И. А. Практикум по зоологии позвоночных. — М.: Высшая школа, 1981.
  • Биологический энциклопедический словарь под редакцией М. С. Гилярова и др., М., изд. Советская Энциклопедия, 1989.
  • Жизнь животных. Энциклопедия в шести томах. Том 5. (Земноводные. Пресмыкающиеся). Общая редакция члена-корреспондента АН СССР профессора Л. А. Зенкевича. — Москва: Просвещение, 1969. — 488 стр.
  • Phylonyms: A Companion to the PhyloCode(ингалс.) / Кейрош, Кевин де, Cantino P. D., Gauthier J. A., eds. — Boca Raton: Taylor & Francis Group, CRC Press, 2020. — 1352 p. — ISBN 978-1-138-33293-5.

Хьажоргаш

  • Пресмыкающиеся // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  • Классификация современных пресмыкающихся Архиван копи 2012 шеран 13 февралехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(ингалс.)

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш