Султан-Мурза

Салтан-Мурза мила ву хьахийна цхьа могӀа историн документашкахь а, дуккха а кхузаманан Ӏилманан статьяшкахь а. Амма, Салтан-Мурза схьавалар а, билггалчу тукхамах (тайпах) уьйр хилар а къастийна дац, иза джерахан йукъараллин декъашхо хилла хилар доцург (ЖӀайрахой).

Султан-Мурзаца (Джерахметов?) цхьаьна документашкахь вуьйцу цуьнан ваша Бек а. 1637—1640 шерашкахь Москохарчу векалтийн хаамаш тӀехь а хьахош ву Чуран да Бек, трактирийн долахо санна.

Чур (Бекин кӀант а, Джерахметан кӀентан кӀант а) вуьйцу Ӏилманан статьяшкахь а, гӀарабевллачу историкийн а, этнографийн а дийцаршкахь а, цигахь иза гойту шен тӀеман отряд йолу тӀеман дружина санна. Султан-Мурзин ваша Ларсин Беки вер хронологица нисделла оьрсийчоьнан векалтан документаш тӀехь Султан-Мурза хьахош хилар дӀадаларца. Талламхоша дийцарехь, А. С. Цуров а, М. Д. Цуров а, и Б. Б. Цуров а, Султан-Мурза иллешкахь вуьйцу Джерахметан кӀант ву.

Ларсинский Салтан Российн ларамна кӀел хила лаар дика бух болуш дара. Оцу муьрехь Россехь лоьхуш йацара Кавказера латтанаш схьадаха. Вовшашна тӀеман гӀо дарна хьалхара меттиг дӀалоцура тешаме хиларан барт вовшийн гӀо дарехь. Российн шен куьйга кӀел болу нах «мостагӀех» ларбора Терекан гӀалин тӀеман ницкъаца. Иштта Российно муьтӀахь болчеран бакъо йара шарахь алапа эца, ткъа церан коьрта декхар дара «гӀуллакхдар», иза бохург дара «пачхьалкхан гӀуллакхна» ницкъ кхочучу кепара гӀо дар а, Москох векалтийн кхерамазалла ларъйарехь дакъалацар а. Цхьаболчу гӀебартойн элаша Теркан чӀажехь доминантан дарж дӀалацаро доккха дакъа лецира Ларсинский Мурза Салтан Российна тешаме хиларан дуй баарехь чӀагӀвелла сацам барехь^[2].

Ларсан долахочо Салтан-Мурзас тӀаьхьо векалшна С. Г. Звенигородцевга а, Т. Антоновга а хаам бина хиларе терра, Р. Биркин а, П. Пивов а Кахети воьдуш вара Ларсехула, иза хӀетахь нахийн йурт йара. 1589 шарахь Москвара векалш князь Семён Звенигородцев а, дьяк Антонов Торх а Кахетин паччахь Александр волчу бахийтира. Церан некъ дӀаболабелла «Суншан гӀалан» а, Терек а хиш вовшахкхеттачу оьрсийн гӀапан тӀера Сунжа.

Посольство Теркан чӀажехь чекхваьккхира Теркан чӀаж йолчу Ларс олучу йуьртан долахочо Салтан-мурзас.

С. Г. Звенигородцевс а, Т. Антоновс а хаам бира, Кахетера Теркан чӀаж йухабогӀуш (1590 шеран хӀутоссург беттан 27-гӀа дийнахь) шайна тӀелатар дина «колканера ламанан нах»: «Ткъа маиа беттан лаьмнашкахь, 27-чу дийнахь, Колканцан лаьмнин нах баьхкира элан Семёнан а, дияк Торхан а векалшна тӀе, ткъа царех тӀаьххьарчо, иччархо-салти Найденок, иза схьа а эцна, шена кӀел йолу говр йийра; ткъа векалша, эла Семён а, диак Торх а, дӀаса а вирзина, цу калканхошна йиттина, цаьргара иччархо-салти схьаваьккхира».

Салтан мохк жима бара. Амма иза Ӏуьллуш йара Дарьалан ӀиндагӀехула боьдучу некъа тӀехь, цундела йохк-эцаран караванийн долахоша а, могӀарерчу некъахоша а лоьхура цуьнан доттагӀалла а, шайн векалтийн дика хилар а^[2].

ГӀажарийчоь а, Туркойчоь а, ГӀирман ханалла а лоьхура барт бан йа меттигера урхалла деш болу элаш шайна кӀел баха. Царна иза мехала стратегин агӀо йара, Кавказан латтанаш тӀехь шайн экспансионистийн амбицеш кхочушъйарехь. Росси цхьатерра хьашт дара Чоьхьара Кавказан боьдучу некъашна тӀехь Ӏуналла деш болчу гӀебартойн а, вайнахийн а, гуьржийн а урхалчийн дика лаам. Дукха меттигера урхалчаш шаьш реза бара москохан урхалхошкара гӀо лаха. Ларсинский Мурза Салтан йукъавогӀучу вайнехан тобанах оьрсаша «Калканцаш» (гӀалгӀай) олуш хилла, Салтан-Мурза Окоцкий Шихин политикан бертахо вара. Москохарчу векалшна тӀевеара Салтан, ша велла дӀаваллалц оьрсийчоьнан паччахьна гӀуллакх дехьара аьлла дехарца. Хетарехь, ледара ца кхаьчна иза оцу сацаме. Цкъа шен сацам биначул тӀаьхьа, чаккхенга кхаччалц шен дашна тӀехь висира иза^[2].

ХӀетахь Ӏаламат кхераме хӀума дара хийрачу пачхьалкхашка, къаьсттина лаьмнийн луьрачу хьелашкахь, векалташ хьажор. Генарчу Москох паччахьан инзаречу цӀаро даима а кхерамазаллин гарантии ца лора. Амма вайнаха а, кхечу куьйгалхоша а, шайн бартхойн декхаршна тешаме а болуш, векалтийн кхерамзалла ларъйира, новкъабовларан гӀуллакх а дора.

ШолгӀачу посольстван декъашхой хиллачу векалшка С. Звенигородскийга а, Т. Антоновга а дийцира Салтан-Мурзас: «…ткъа ас паччахьна гӀуллакх дира, цуьнан векалш Родион а, Пётр а сан махкахула дӀаса а лелхаш, царна уггаре а дика некъ гайтира, ткъа ас сайн нах гуьржийн латтанашка дӀахьажийра, уьш дӀасалело, амма паччахьан векалшца хилла адамаш а, говраш а цомгуш йара — Родиона а, Петра а и нах а, говраш а Гуьржийчу боьдуш соьца битира, ткъа ас и нах а, говраш а кхаба а, дарба а дира, могуш берш Родионца а, Петраца а дӀабахийтира». Москохарчу векалша дош делира, Салтан-Мурзин и «гӀуллакх» Москохь волчу паччахье дӀахаийта. Хьостанаша дийцарехь, шолгӀачу посольство ца деана Салтан-Мурзе официалан документ — грамота^[2].

Салтан-Мурза лууш вара Росси ларамехь хила, цуьнан онда бахьанаш дара цуьнан. ХӀетахь Росси цхьа а лаам бацара Кавказан латтанаш схьадаха. Вовшашна тӀеман гӀо дарна хьалхара меттиг дӀалоцура тешаме хиларан барт кечадаран баккхарехь. Росси шен куьйга кӀел болу нах «мостагӀех» ларбора Терекан гӀалин тӀеман ницкъаца. Росси а муьтӀахь болчарна а бакъо йара шарахь алапа эца, ткъа церан коьрта декхар дара «гӀуллакхдар», иза бохург дара «служба» дерриг а ницкъ кхочучу кепара гӀо дар а, шайн территори тӀехула лелачу хенахь Москох векалтийн кхерамазалла ларъйарехь дакъалацар а. Цхьаболчу гӀебартойн элаша Теркан чӀаж олалла ден дарж дӀадаларо доккха дакъа лецира Салтан-Мурзас Россина муьтӀахь хиларан дуй баарехь чӀагӀвелла сацам барехь^[2].

1589 шарахь йуха а схьайиллина Теркан чӀаж москоххойн векалшна. Солтан-Мурза цаьрца леррина дийцаршка велира, ша «шерть» дуй баа кийча хилар чӀагӀдеш — Москох пачхьалкхана тешаме хиларан дуй. Шен дӀахьедар даггара хилар тӀечӀагӀдан, Салтан кийча вара шен ваша йа кӀант «карадалар» санна Терек гӀала вахийта а, Окоцкий Ших а, тӀаьхьий-хьалхий баьхкинчу гӀебартойн элашна а санна тешаме Москохна гӀуллакх дан а. Ларсинский Салтана чӀагӀо йеш дехна векалшка жалованни грамоту^[2].

Оьшуш долу документ кхачале йехха хан йаккха йезаш хиларх кхеттачу Салтан-Мурзас векалшка ханна «шегара грамота» доьху, ша «паччахьан алапехь хила а, кхечу трактирийн (йартийн) элаша со дӀа ца ваккха а». Салтан-Мурза чӀагӀвелира, ГӀажарийчуьра а, Туркойчуьра а, ГӀирмера а агенташ жигара хиларна. Дош луш, дешин кхаьънаш луш а, лестамаш беш а, эгоца говза манипуляцеш йеш а, меттигерчу къаьмнашна йукъахь къаьмнашца цабезам кхуллуш, и агенташ лоьхура шайн пачхьалкхаша меттигерчу урхалчашна тӀехь бина тӀеӀаткъам чӀагӀбан а, Кавказехь оьрсийн протекторат кхолла ца йайта а^[2].

Москохарчу векалша оцу сохьта Султан-Мурзана хенан шертовальни грамота йелира, шаьш Москох дӀакхаьчча, цара дош делира Москохан паччахье Султан-Мурзас тешаме гӀуллакх дарх лаьцна хаам бан. Векалша Султан-Мурзана йелла ханна грамота дика дӀайазъйина йара, цу тӀехь вовшашна пайдехьа йолу терминаш а йара. Грамотан тӀехь йаздина дара:

«Ткъа хьо, Салтан-Мурза, хьайн вежаршца а, берашца а, вешин кӀенташца а, хьайн берриге а доьзалца а, дерриге а латтаца а, вайн паччахьан сийлаллин паччахьан кӀел куьйга кӀел вара, цуьнан паччахьан алапаца, цунна, паччахьан сийлаллина, вайн паччахьна Терекан воеводашца а, Иверски (гуьржийн) паччахьца Олександрца а гӀуллакх деш вара ткъа паччахьан гӀуллакх деш болчу чергазийн элашца а, непослушникашца а, паччахьан массо а мостагӀашна а, муьтӀахь боцучарна а дуьхьал цхьабарт болуш лаьтташ, ша царна дуьхьал а ваьлла, шен халкъ а, паччахьан векалш а, векалш а, геланчаш а, дерриге а паччахь шен махкахула паччахьан махка дӀабахийтира Терский гӀала ткъа Терек гӀалара гуьржийн латтанаш тӀекхаччалц, цо уьш дӀасалелабора, паччахьалкхан халкъана дуьхьал цхьа а хӀилланаш ца леладора. Ткъа нагахь санна хьуна суверенан халкъ муьлххачу а мостагӀчунна дуьхьал оьшуш хилахь, хьо вогӀур вара пачхьалкхан Терски гӀала пачхьалкхан воеводаш тӀе, ткъа пачхьалкхан воеводаш хир вара хьоьца хьан вогненаш латар».

Оцу документо тоьшалла до Россехь Къилбаседа Кавказехь Российн карахь мел болчу тӀеман ницкъашца Салтан-Мурзана тӀеман гӀо дар декхар тӀелаьцна хиларх, цу йукъахь цу хенахь наггахь бен ца хуьлуш хиллачу герзах пайдаэцар а долуш^[2].

Гуьржийчу боьдучу кхерамечу ламанан некъаца дӀабахара Москохара векалш. Цигара дӀа Терек-гӀала геланча вахийтина цара, хьаькамашка Ларс олучу юьрта эскорш бахийтар доьхуш. Амма жоп ца делла, Дариалан чӀоже йухабоьрзуш хилла уьш. Москох векалалла дагахь а доцуш дуьхьалкхетта «калканцами» дов даьлла. И хиламаш йуха а дуьйцучу кӀеззигчу хьостанашкахь Салтан-Мурзин цӀе дӀайаьккхина. ТӀематасадаларан бахьана хууш дац. Хала ду хьостанашна тӀе а тевжаш, цхьанаэшшара дӀахьедар дан, амма хӀетахьлерчу политикан хьолан анализ йича, логикан маьӀна дан аьтто хуьлу: Султан-Мурзас оьрсийн паччахьца дика лулахойн, вовшашна пайдехьа йолу йукъаметтигаш лело лаарх пайда ца оьцучу ницкъийн зуламхо хила тарлора Ларсинский Султан. ГӀажарийчоьнан а, Туркойчоьнан а аьтто ца баьлла гуьржийн паччахьашна Российн гӀоьнца йозуш ца хилар а, паргӀато а йаккха, цундела вайнахийн а, гӀебартойн а элийн латтанаш тӀехь Москохан векалташна дуьхьал чӀогӀа бастион хӀотто гӀоьртира уьш, иштта дипломатин йукъаметтигаш йохо гӀертара уьш. Окоцкий Ших вийра, цо Россехьа ориентаци йарна. Изза кхоллам хилла хила а тарло цуьнца цхьана ойланехь волчу Ларсинский Салтанна а^[2].

Салтан-Мурза нах байинчул тӀаьхьа, XVII бӀешо доладаллалц, Теркан чӀаж болу некъ уггаре а кхерамечех хилира Гуьржийчу а, цигара схьабогӀучу а оьрсийн векалшна. Оьрсийн а, вайнехан а йукъаметтигаш кхоллайаларан политически аренехь Салтан-Мурзас лелийна жигаралла йоца хан йелахь а, гӀалгӀайн халкъан исторически кхолламашна цуьнан маьӀна цхьана а кепара лахдан ца деза. Нохчашна Окоцкий Ших санна, Российн пачхьалкхаца дикачу йукъаметтигашна бух биллинчу гӀалгӀашна дуьххьарлерчу политикан гӀуллакхой цхьаъ вара долахо Ларсинский^[2].