Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Сапаев, Василий Фёдорович

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Сапаев.

Васи́лий Фёдорович Сапа́ев (1923 шеран 3 январь, Марийн автономин область[d] — 1990 шеран 27 июль, Йошкар-Ола) — марийн советийн йаздархо, гочдархо, хьехархо, йукъараллин гӀуллакхо, ССРС-н йаздархойн бертан декъахо 1971 шарахь дуьйна. Хьехархойн Ӏилманийн кандидат (1982). РСФСР-н школин хьакъволу хьехархо (1965). Сийлахь-боккха Даймехкан тӀеман декъашхо. ВКП(б) декъахо.

Биографи

Вина 1923 шеран 3 январехь Марий Элан Чобыково йуьртахь, хӀинцалера Нови Торъялан кӀошт, ахархойн доьзалехь[1]. Йуьртара 7 шеран школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа 1939 шарахь цо чекхйаьккхина Новоторьальскан хьехархойн училище, «йуьхьанцарчу классийн хьехархо» говзалла карайерзош. ТӀом балале Марий АССР-н Советийн а, Нови Торъялан кӀоштан школашкахь хьехархочун болх бина[2][3].

1942-чу шеран февралехь ЦӀечу эскаре кхайкхира иза. Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь дакъалаьцна цо: 355-чу кадетийн резерван герзан полкан полкан школа чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Къилбаседа фронте хьажийна, 1942-чу шеран 27-чу апрелехь снарядаш тоьхна, госпиталашкахь дарба дина. 1943 шарахь дуьйна Марийн АССР тӀеман комиссариатан транзитан пунктехь гӀуллакх дира, дӀайаздарийн урхаллин куьйгалхочун даржехь. 1946-чу шарахь эскарера демобилизаци йира[2][3][4].

1946-чу шарахь Нови Торъялан кӀоштан дешаран урхаллин инспектор, ткъа 1947—1952 шерашкахь Нови Торъялан кӀоштан «Татаренерго» йуьхьанцарчу школин хьехархо а, куьйгалхо а[3]. 1953-чу шарахь цо заочно чекхйаьккхира Марийн хьехархойн институт. 1952—1954 шерашкахь Нови Торъяланан хьехархойн училищен базови школин куьйгалхо вара иза, цул тӀаьхьа 20 шарахь гергга болх бира Нови Торъялан кӀоштарчу Немдински йуккъерчу школехь хьехархочун, директоран заместителан даржехь. Кхузахь, цо куьйгалла а деш, болх бира литературин кружоко, арахийцира куьйга йазйина альманах, цига дӀатоьхна студентийн 50 сов стихотворени[4].

Иштта Немдински школехь болх беш волуш иза хаьржина Марий АССР-н белхалойн депутатийн Нови Торъялан кӀоштан а, Немдинан йуьртан Советийн а депутат[3].

1960-чу шарахь дикачу балхаца чекхйаьккхира Н. К. Крупская заочно, ткъа 1971 шарахь РСФСР Дешаран министерствон къоман школийн Ӏилманан-талламан институтехь аспирантура чекхйаьккхира, цигахь лакхара Ӏилманан белхахо хилира. 1982 шарахь цо кхиамца ларйира шен кандидатийн диссертаци «Марийн школехь ненан меттан грамматика хьехар» цӀе йолчу темина. Хьехархойн Ӏилманийн кандидат (1982 шо)[2][4].

1990-чу шеран июлан 27-чу дийнахь Йошкар-Олахь, машена тӀе а кхетта, велира иза. Туруновин кешнашкахь дӀавоьллина иза[2].

Литературин кхолларалла

Дуьххьара шен произведенеш зорбане йаьхна 1940-чу шарахь «Ямде лий», «Ленин ой» газеташкахь. Цуьнан дуьххьарлера берашна лерина стихийн книга «Пиалан жап» («Ирсе зама») араелира 1954 шарахь[2].

15 сов поэзин а, прозин а книжкийн автор, шайна йукъахь берашна лерина ерш а йолуш. Зорбане йаьхна «Ирсе зама», «Хьуьнхахь», «Ваша а, йиша а» цӀе йолу стихотворенийн гуларш а, «Земляника зазадоккхучу заманахь» цӀе йолу дийцар а, «Хазалла Немда» цӀе йолу дийцарийн сборник а, кхийолу произведенеш а. Цо хӀоттийна «Баьццара роща» цӀе йолу мари берийн литературин антологи, Москвара «Берийн литература» издательствос арахецна[3]. Цуьнан книгаш оьрсийн матте гочйина йевзаш йу: «ХӀун боху ахь, Миля?», «Келай а, цуьнан накъостий а», «Аренгахь берзан дитт ду», и[3]. «Кÿдырчан йÿр годим» («В буру») роман къаьстина лаьтта, Марийн махкахь коллективизаци гойтуш[2].

Гочдархо санна а вевзаш ву иза: В. Короленкон, П. Павленкон, Л. Толстойн цхьадолу дийцарш а, повесташ а, кхечу йаздархойн произведенеш а марийн матте гочйина цо[3].

1971-чу шарахь СССР-н йаздархойн берте тӀеоьцу иза, Марийн АССР-н йаздархойн бартан берийн литературин секцин куьйгалхо вара. Иза ву масех репечаткехь мари «Азбука» автор[5], марийн меттан хьехархошна леррина методикин пособийн[2]. Цо йаздина, зорбане даьхна «Марийн ишколехь йоза-дешар хьехаран методика», «Толкательни йешаран методика», «Марийн меттан грамматика Ӏаморан методика» иштта кхидерш а[3].

Шен заманхойх лаьцна «Серло йогу», «Седарчий дӀа ца довлу» очеркийн гуларийн автор ву иза[3].

Актерца а, режиссерца а В. Домрачевца цхьаьна йазйина «Эрге» («КӀант») пьеса, композиторна Э. Сапаевна лерина[2].

Коьрта белхаш

В. Ф. Сапаевн марийн маттахь а, оьрсийн матте гочйина а коьрта произведенеш йу лахахь[2]:

Марийн маттахь

  • Пиалан жап: йоча-шамычлан почеламут сборник [Счастливое время: сборник стихов для детей]. Йошкар-Ола, 1954. 52 с.
  • Чодыраште: В лесу / С. Чавайн, В. Сапаев, В. Орлов. Йошкар-Ола, 1957. 12 с.
  • Шольым ден шӱжарем: почеламут ден ойлымаш-влак [Брат и сестра: стихи и рассказы]. Йошкар-Ола, 1960. 60 с.
  • Мӧр пеледме годым: повесть [В пору спелости]. Йошкар-Ола, 1963. 76 с.
  • Изи тул йӱла: очерк-влак [Горит огонёк]. Йошкар-Ола, 1966. 44 с.
  • Мом каласет, Миля?: повесть [Что скажешь, Миля?]. Йошкар-Ола, 1968. 52 с.
  • Немда вӱдшат — моторжат: ойлымаш-влак [Красавица Немда: рассказы]. Йошкар-Ола, 1971. 72 с.
  • Шӱдыр-влак йӱлат: очерк, корнысо дневник да шарнымаш-влак [Горят звезды: очерки, путевые заметки и воспоминания]. Йошкар-Ола, 1976. 200 с.
  • Эре лийже кече: повесть да ойлымаш-влак / В. Сапаев, А. Данилов, Н. Александров. [Пусть всегда будет солнце: повести и рассказы]. Йошкар-Ола, 1977. С. 3—63.
  • Кӱдырчан йӱр годым: роман [В грозу]. Йошкар-Ола, 1979. 352 с.
  • Ой, авием!: повесть-влак [Ой, мама!: повести]. Йошкар-Ола, 1983. 192 с.
  • А мыйже ораде…: ойлымаш // Ончыко. 1983. № 1. С. 95—111.
  • Ноль; Ӱшкыж ден карме; Куэ кушкеш…: почеламут-влак // Эрвий. Йошкар-Ола, 1984. С. 135—138.
  • Танкист: очерк // Эрвий. Йошкар-Ола, 1985. С. 3—13.
  • Йолташет уло гын: повесть, ойлымаш [Если имеешь друга: повести и рассказы]. Йошкар-Ола, 1987. 192 с.
  • Тетрадьын ойгыжо: почеламут // Кече. 1997. № 4. С. 10.
  • Теве А буква: почеламут-влак // Авай дене пырля. Йошкар-Ола, 1998. С 36.

Оьрсийн матте гочдина

  • Что скажешь, Миля?: повести / пер. В. Муравьёва. М., 1970. 96 с.
  • Во поле берёза: повести и рассказы / пер. Л. Урушевой и В. Муравьёва. Йошкар-Ола, 1973. 128 с.
  • Мой подшефный класс: повесть / пер. А. Смоликова // Зелёная роща. Йошкар-Ола, 1976. С. 79—87.
  • На берегу Таира: повесть / пер. В. Муравьёва // Дружба. Йошкар-Ола, 1982. С. 163—186.

ЦӀераш а, совгӀаташ а

  • РСФСР-н школин хьакъволу хьехархо (1965)[2][6]
  • Марийн АССР ишколин хьакъволу хьехархо
  • «1941—1945 шерашкахь Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамехь Германи эшорна» мидал (09.05.1945)[3]
  • Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачаран лерина мидал
  • К. Д. Ушинскийн мидал[3]
  • Къинхьегаман ветеран мидал[3]
  • РСФСР-н Лакхарчу Советан Президиуман Сийлаллин грамота[3]
  • Марийн АССР-н Лакхарчу Кхеташонан Президиуман Сийлаллин грамота (1973)[2][6]

Эс

  • 2013-чу шарахь Марийе Элан Новоторийн кӀоштарчу Немдинскан школан гӀишлонна тӀехь хӀоттийра мемориалан у цуьнан сий деш[6].

Литература

  • Медяков К. Пиалан жап // Ончыко. 1954. № 6. С. 77—79.
  • Александров А. М., Беспалова Г. Е., Васин К. К. В. Сапаев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1976. — С. 253—256. — 368 с. — 5000 экз.
  • Сандаков Г. Кӱдырчан ийлаште // Марий коммуна. 1980. 8 июнь.
  • Апакаев П. Педагог, ученый, писатель // Марий коммуна. 1983. 1 января.
  • Иванов И. Сапаевын прозыжо // Марий коммуна. 1983. 28 сентябрь.
  • Веденькин А. Писатель, туныктышо // Ончыко. 1983. № 1. С. 90—94.
  • Веденькин А. Серыш чӱчкыдын толедыш // Арслан тукым. Йошкар-Ола, 1985. С. 193—196.
  • Беспалова Г. Е., Васин К. К., Зайниев Г. З. В. Сапаев // Писатели Марийской АССР: биобиблиографический справочник / Отв. А. В. Селин. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 1988. — С. 252—255. — 376 с. — 5000 экз.
  • Иванов И. Самырык тукым верч тыршен // Марий Эл. 1998. 6 январь.
  • Муравьёв А. В. Учителями жива Россия: Учителя Республики Марий Эл — заслуженные учителя Российской Федерации. — Йошкар-Ола, 2004. — С. 82—83.
  • Сапаев Василий Фёдорович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2007. — С. 317. — 2032 экз. — ISBN 5-87898-357-0.
  • Василий Фёдорович Сапаев: указатель литературы (1923—1990) / Республиканская детская библиотека; сост. И. Гаврилова. Йошкар-Ола, 2007. 32 с.
  • Сапаев Василий Фёдорович // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. А. Васинкин, В. Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — С. 554—556. — 752 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-7590-0966-5.
  • Сапаев Василий Фёдорович // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 693. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
  • Муравьёв Ан. В., Мочаев В. А. Сапаев Василий Фёдорович // Марийская биографическая энциклопедия / Авт.-сост. В. А. Мочаев. — 2-е изд. — Йошкар-Ола: Марийский биографический центр, 2017. — С. 383. — 606 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-905314-35-3.
  • Сапаев Василий Фёдорович // Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / Сост. Г. Сабанцев, Ю. Соловьёв и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2020. — С. 316—317. — 423 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7590-1285-6.

Билгалдахарш

  1. ↑ Чобыково (Човыксола) | Родная Вятка. rodnaya-vyatka.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 8 августехь
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Василий Сапаев — Mari-Lab. mari-lab.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 26 сентябрехь
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Фонд № Р-1190 — Архивный путеводитель. alertino.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 26 сентябрехь
  4. ↑ 1 2 3 Сапаев Василий Федорович. Марийская история в лицах. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 26 сентябрехь
  5. ↑ Василий Федорович Сапаев, Валентин Васильевич Долгов. Букварь. — 5-е изд., испр. — Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1980. — 127 с. Архиван копи 2021 шеран 26 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  6. ↑ 1 2 3 Сапаев Василий Фёдорович | Музей. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 20 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 26 сентябрехь

Хьажоргаш

Категореш