Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Россин Федерацин Турпалхо

Россин Федерацин Турпалхо (офицалехь йоцу цӀе — Россин Турпалхо[1] — Россин Федерацин уггар лакхара дарж[2], пачхьалкхан а, халкъан а хьалха дина гӀуллакхашна Россин Президента луш долу пачхьалкхан совгӀат, турпалаллин хьуьнар кхочушдарца доьзна[3].

Иштта Россин Федерацин Турпалхочунна ло леррина сийлаллин совгӀат — «Дашо Седа» мидал — а, Россин Федерацин Турпалхочун цӀе луш долу грамота а[3].

Федералан низамашца а догӀуш, Россин Турпалхочун а, Къинхьегаман Турпалхочун а цӀе луш, Россин Президентан омрана тӀе а тевжаш, цуьнца йогӀуш йолу йоза а долуш, борзан бюст хӀоттайо совгӀат эцначун «жимачу» даймахкахь йа иза баккъалла а вехачу меттехь[4][5][6].

Истори

ЦӀе кхоьллина Россин Федерацин 1992 шеран бекарг беттан 20-чу дийнахь арадаьллачу № 2553-1 «Россин Федерацин Турпалхочун цӀе хӀотторах а, леррина билгалдаккхаран билгало — „Дашо Седа“ мидал» хӀотторах а лаьцначу законо, цуо, Россин Кхеташонан сацамца N 2554-1, болх бан йолайелла 1992 шеран бекарг беттан 28-чу дийнахь[3].

Россин Федерацин Турпалхочун цӀе, 2013 шарахь кхоьллина Къинхьегаман Турпалхо цӀе а, 2022 шарахь кхоьллина «Нана-Турпалхо» цӀе а шакъаьстина тайпа пачхьалкхан совгӀат ду — уггар лакхара цӀераш, уьш дӀалоцуш йу Россин пачхьалкхан совгӀатийн иерархин хьалхара меттиг[2].

Россин Турпалхочун цӀе Россин Президента луш йу дахарехь йа веллачул тӀаьхьа а, цкъа бен (шозлагӀа и цӀе йала йиш йац)[2].

Дуьххьара Россин Федерацин Турпалхо цӀе йелларг вара Липецкерчу тӀеман кечамбаран а, кеманийн кадр йуха кечбаран а центран куьйгалхо, авиацин инарла-майор Осканов Суламбек. 1992 шеран чиллин беттан 7-чу дийнахь МиГ-29 кеман тӀехь леларан мисси кхочушъеш, техникан духатуохар хилира, инарла-майор Оскановс, шен са дӀа а луш, новкъарло йира кеманна адамаш дехачу метте ца кхачийта. Россин Турпалхочун цӀе «тӀеман декхар кхочушдеш гайтина доьналла а, турпалалла а» бахьана долуш Россин Президентан 1992-чу шеран оханан беттан 11-чу дийнахь № 384 йолчу Указаца (веллачул тӀаьхьа). Осканов Суламбекан йисинчу зудчунна № 2 «Дашо седа» мидал йелла, хӀунда аьлча, Советан бартан Турпалхочо(оьр.)нохч. Антошкин Николайс дийцарехь, Россехь куьйгалло сацам бина Россин № 1 Турпалхо дийна хила везаш вара аьлла[7].

«Дашо седан» № 1 йолу мидал йелира кеманхо-космонавтана а, Советан пачхьалкхан турпалхочунна а Крикалёв Сергейна, «Мир» орбитан станцехь йеххачу хенахь космосе леларехь гайтинчу доьналлана а, турпалаллана а. Россин Федерацин Турпалхочун цӀе цунна йелира Россин Президента оццу дийнахь, 1992 шеран оханан беттан 11-чу дийнахь, амма тӀаьхьо арадаьллачу № 387 йолчу указца[7][8].

И цӀе йеллачарна йукъахь бу орцанхой а, зераш деш берш а, тӀеман а, машаран а операцешкахь дакъалацархой а, йуртабахаман а, къинхьегаман а белхахой а, космонавташ а, къайлахчу сервисийн белхахой а, конструкторш а, Ӏилманчаш а, Ӏедалан белхахой а, спортхой а, кхин берш а[9].

ЦӀе ло леррина тӀеман операцехь дакъалаьцначарна. 2026-чу шеран бекарг баттахь РФ президенто Путин Владимира омрица 21 шо долчу сержантана Ярашев Сергейна и дарж далар тӀедиллина. Эскархочо цхьаммо 68 дийнахь Гришино эвлана гергахь позици латтийна, дронашца сурсаташ схьа а оьцуш, тӀом боьдуш ши ког дӀабаьлла[10][11].

Мидалан сурт хӀоттор

«Дашо седан мидал» — пхи агӀонан седа бу, хьалхарчу агӀон тӀехь шера, ши са болу зӀаьнарш а йолуш. ХӀора луьста 15 мм йеха йу. Мидал дешин йу, йозалла 21,5 г йу[12]. ТӀехьарчу агӀон тӀехь хьалаайдина йоза ду «Россин турпалхо» йуккъехь, ткъа лакхарчу лучехь мидалан терахь 1 мм лекха ду[12].

Мидал дӀатоьхна нийса агӀонан, дешин хьаькхначу металлех йина мидал латточу 15 × 19,5 мм барамехь, лерган цуьрг а, чӀуг а лелош. Гуй дӀайуьзна йу Россин Федерацин Пачхьалкхан Байракхан басаршца муаран лентаца. Мидал латточу меттиган тӀехьарчу агӀор йу духарна тӀе дӀатоха хадийна штифтаца ниткаца йина гуй а, гайка а[12].

Мидал («Россин Федерацин Къинхьегаман Турпалхо» дашо мидалца цхьаьна, Советан Союзан Турпалхочун «Дашо Седа» мидалца цхьаьна а, Социалистически Къинхьегаман Турпалхочун «Молот и Серп» дашо мидалца а, Нана-Турпалхочун орденан билгалонца а цхьаьна) лелайо кийрахь аьрру агӀор, кхечу ССРС-н а, РФ пачхьалкхан совгӀаташна тӀехула[13].

Социалан йукъарахилар

Россин турпалхойн бакъо йу:

  • индексированни хӀор беттан ахчанца луш долу ахча 103 700 сом барамехь (2026 шеран чиллин беттан 1-чу дийнахь дуьйна) (9.1 йаз.) йа цхьацца пособеш (1993 шеран кхолламан беттан 15-чу дийнахь арадаьллачу Россин Федерацин № 4301-1 законан 1.1, 2-8 йаз.)[14];
  • тӀетоьхна ахчанца гӀо дар социалан пенсин 415 % барамехь, вуьшта аьлча 2023 шарахь — 20 892,14 рубль барамехь (04.03.2002 шеран № 21-ФЗ федеральни законан 2-гӀа йаз.)[15];
  • пенсе ваха хан кхаьчча — пенси шозза алсамдоккху (12.02.1993 шарахь арадаьллачу Россин Федерацин № 4468-1 законан 45-гӀа йаз.)[16];
    • хӀор беттан компенсаци дӀайалар а, Россин хьакъйолчу хӀоттаман субъектехь кхоьллина тӀетоьхна баттахь ахчанца луш долу пособеш а (Москохь 2023 шарахь — 1 895 а, 31 562 сом а ма-дарра);
    • нагахь санна велча йа эшам хилча:
    • маьхза дӀавоьллина (цу йукъахь дӀавоьллина меттиг латтор, дакъа дӀадоьллиначу метте кечдар а, дӀакхачор а, кремировани а, дӀавоьллинарг а) тӀеман сийлаллица (15.01.1993 шеран Россин Федерацин № 4301-1 законан 9-гӀа ст. 1-ра пункт);
    • Россин Ӏедало хӀоттийначу дӀахӀотторца догӀуш каш тӀехь каш тӀулг бар (15.01.1993 шеран Россин Федерацин № 4301-1 Законан 9-гӀа йаз. 2-гӀа п.);
    • йисинчу зудчунна (йисинчу зудчунна) а, дена-нанна а, иштта кегийчу берашна а, 18 шо кхачале заьӀап хиллачу баккхийчу берашна а, очно доьшуш долчу 23 шо кхачаза долчу берашна а — цхьана ханна луш долу пособи 20 000 сом барамехь (РФ № 4301-1 Законан 9-чу йаз. 3-гӀа п.), цхьацца пособеш йа гӀолинаш (15.01.1993 шеран № 4301-1 шеран РФ Законан 1.1 йаз., 4-8 йаз. йа хӀора баттахь ахчанца луш долу ахча (Россин Федерацин № 4301 −1 Законан 9.1 йаз.)[7].

СовгӀаташ кхаьчначеран список

Коьрта йаззам: Россин Федерацин Турпалхойн список совгӀат деллачу шерашкахула(оьр.)нохч.

Россин Федерацин Турпалхочун совгӀатийн нийса йерриг терахь хууш дац, хӀунда аьлча, и цӀе йеллачу нехан тептарш а, цаьрца догӀучу президентан указийн доккха дакъа а леррина зорбане ца доху, дуккха а совгӀаташ къайлаха хилар бахьана долуш[9]. «Российская газето» бинчу хаамца, 2026-чу шеран кхолламан батте кхаччалц лерринчу тӀеман операцехь дакъалаьцначу 472 стага и цӀе йелла хилла.

Билгалдахарш

  1. ↑ Вопрос № 310074. Грамота.ру. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  2. ↑ 1 2 3 Указ Президента РФ от 7 сентября 2010 г. N 1099 «О мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации». Гарант. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  3. ↑ 1 2 3 Закон РФ от 20 марта 1992 г. N 2553-I «Об установлении звания Героя Российской Федерации и учреждении знака особого отличия - медали «Золотая Звезда». Гарант. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  4. ↑ Указ Президента РФ от 29 марта 2013 г. N 294 «Об установлении звания Героя Труда Российской Федерации». www.ivo.garant.ru. Гарант. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  5. ↑ Указ Президента РФ от 19 ноября 2021 г. N 665 «О некоторых мерах по совершенствованию государственной наградной системы Российской Федерации». Гарант. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  6. ↑ Щукин П. Путин отказался от советского правила установки бюстов героям. Lenta.ru (2021 шеран 20 ноябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  7. ↑ 1 2 3 Михайлов А. В одном ряду с Шойгу: за что дают Героя России. Gazeta.ru (2021 шеран 16 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  8. ↑ Патриотический интернет-проект «Герои страны». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  9. ↑ 1 2 Герои России. Герои России. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  10. ↑ Путин поручил присвоить звание Героя России 21-летнему бойцу. РИА Новости (2026 шеран 10 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  11. ↑ Путин поручил подготовить указ о присвоении звания Героя России сержанту Сергею Ярашеву. Коммерсантъ (2026 шеран 10 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  12. ↑ 1 2 3 Герой России: история, награды, льготы. РИА Новости (2022 шеран 20 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  13. ↑ Указ Президента РФ от 29 марта 2013 г. N 294 «Об установлении звания Героя Труда Российской Федерации». Гарант. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  14. ↑ Закон РФ от 15.01.1993 N 4301-1 (ред. от 03.04.2023) «О статусе Героев Советского Союза, Героев Российской Федерации и полных кавалеров ордена Славы». www.consultant.ru. КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  15. ↑ Федеральный закон от 04.03.2002 N 21-ФЗ (ред. от 17.02.2023) «О дополнительном ежемесячном материальном обеспечении граждан Российской Федерации за выдающиеся достижения и особые заслуги перед Российской Федерацией». КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.
  16. ↑ Закон РФ от 12.02.1993 N 4468-1 (ред. от 29.05.2023) «О пенсионном обеспечении лиц, проходивших военную службу, службу в органах внутренних дел, Государственной противопожарной службе, органах по контролю за оборотом наркотических средств и психотропных веществ, учреждениях и органах уголовно-исполнительной системы, войсках национальной гвардии Российской Федерации, органах принудительного исполнения Российской Федерации, и их семей». КонсультантПлюс. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 май.

Литература

  • Авторский коллектив М. Г. Вожакин и др. Военные звезды: очерки о Героях Российской Федерации в 2 т. — М: Московия, 2008. — ISBN 5-7151-0151-4.
  • Трофимов Е. В. Государственные награды в Российской Федерации (правовые аспекты): монография. — Хабаровск: Магеллан, 2007. — С. 169.
  • Государственные награды Российской Федерации. — М: Юридическая литература, 2010. — С. 253. — ISBN 978-5-7260-1115-8.
  • Государственные награды Российской Федерации (сборник законодательных актов и справочных материалов). — Тверь: ОАО «Тверская областная типография», 2008. — С. 203. — ISBN 978-5-87049-638-2.
  • Шаманов В. А. и др. Книга Памяти о Героях Российской Федерации, удостоенных звания Героя посмертно, и умерших Героях Российской Федерации. — М: ИД Академии Жуковского, 2018. — С. 577. — ISBN 978-5-907081-68-0.

Хьажоргаш

Категореш