Марьина Горка

Марьина Горка лаьтта Минскана къилбаседа-малхбалехьа 63 километр генахь. Центран локхалла хӀордан тӀегӀанал 190 метр ю. ГӀалина уллохула чекхйолу М5 Минск-Гомель шоссе а, Минск-Гомель аьчканекъ а (Пуховичи(оьр.)нохч. станци).

ГӀалин дозанехула дӀадоьду 20-40 метр шуьйра долу Титовка хи. Иза схьайолу Русаковичи юьртана гергахь йолчу Птич хи тӀера, Пуховичи юьртана гергахь йолчу Свислоч хи чу йоьду. Титовка 33 км еха ю, хин Ӏовраш 2,16 м3/с (цуьнан ӀиндагӀехь). Хин Ӏуьрг ду — Марьина Горка, жима гӀалин хийист. ГӀалина уллехь, Марьина Горка-Узда некъаца 2,5 км (Р68 маршрут), бу Загайское Ӏам, майда ю 0,65 км2. Иштта 2 км генахь Марьина Горка-Старье Дороги некъаца (Р92 маршрут) бу искусственни Михайловское Ӏам, майда ю 0,35 км2.

Январан юккъера температура −6,9 °C, юккъера лаххара температура −16,3 °C (1987), лакхара температура +0,3 °C (1989). Июлехь юккъера температура +17,7 °C ю, +14,2 °C (1979) тӀера +22 °C (1936) кхаччалц. Шарахь охьаоьгу 631 мм, иза дукхах дерг махкахь юккъера барам бу. Кхиаран мур лаьтта 188 дийнахь.

Пуховичин кӀоштахь адамаш гучудовлар дӀадолало вайн эрал хьалха IX эзар шо гергахь. Сергеевичи а, Подгатье а ярташна гергахь карийна тӀулган оьмаран нах бехачу меттигийн йисина меттигаш. Блужа , Дричин , Лядцо , Поддубье , Теребель , Уборки ярташна уллехь карийна лечкъийна тӀулган хаьштигаш а, бронзан оьмаран пхьегӀийн дакъош а (вайн эрал II эзар шо хьалха — вайн эрал VII бӀешо хьалха). Блужский Бор, Болочанка, Бор, Великое Поле, Дудичи, Жовровка, Ковалевичи, Лешница, Матеевичи, Междуребучье, Пождуречье, Полевичи ярташна гергахь карийна аьчкан оьмаран лаьмнин бӀаьвнаш а, нах беха меттигаш а (вайн эрал VII бӀешо хьалха — вайн эрал IX бӀешо). Малхбален славянийн тайпано дреговичаша кхоьллина IX—XII бӀешерашкара дӀабоьхкина меттигаш а, дӀабоьхкина меттигаш а, царех гергарчу хьесапехь 20 ю регионехь. XII—XIII бӀешерашкахь хӀинцалера Пуховичин кӀоштан территори Полоцкан княжествон юкъайогӀуш яра.

XIV бӀешо юккъе даьлча Литван Сийлахь княжествон дакъа хилира. Территорин ладаме дакъа хилла Бакшты волостан, ткъа къилба-малхбален дакъа хилла Свислочни волостан дакъа. 1565—1566 шерашкахь административан-мехкан реформа йинчул тӀаьхьа таханлера Пуховичин кӀоштан территори Литван Сийлахьчу княжествон Минскан воеводствон Минскан кӀоштан юкъа йогӀура. 1793 шарахь дуьйна, Польшин-Литван къоман шолгӀа декъначул тӀаьхьа, иза яра Российн империн дакъа, Минскан губернин Игуменски кӀоштахь.

1873 шарахь районехула чекхйолу Либау-Ромный аьчканекъ. 1894 шарахь Поречье усадьбехь кхоьллина шелонан завод. 1924 шеран 17 июлехь Минскан кӀошт кхоллаяларца кхоьллира Пуховичин кӀошт, шен центр Пуховичин гӀалахь яра, иза кӀоштан дакъа хилира.

1925 шеран 29 июлехь Советийн 1-чу кӀоштан съездехь сацам бира кӀоштан центр Пуховичи гӀалара Марьина Горка поселке дӀаяхийта. 1933 шарахь Пуховичин кӀоштан бахархой бара 100 800 стаг. 2512 км2 майданахь кхоьллина 28 юьртан кхеташо. 1938 шеран 15 январехь кӀошт Минскан областан юкъаяхийтира. 1938 шеран 27 сентябрехь Марьина Горка станица хийцира гӀалин кепара станица^[2], ткъа 1955 шеран 22 июлехь Марьяна Горка гӀалин станицана елира гӀалин статус. 1956 шарахь дӀасакъаьстина Грессийн кӀоштан цхьа дакъа дӀатоьхна Пуховичин кӀоштана, цул тӀаьхьа 1960 шарахь Уьдан кӀоштан дакъа а, ерриг Руденски кӀошт а. 1966 шарахь административно-территориальни реформин шолгӀа мур дӀабахьаран жамӀехь Уьдан кӀоштан дакъа юхадерзийра керла кхоьллинчу Уьдан кӀоштана.

1941 шеран 28 июнехь гӀалин поселок Марьина Горка дӀалаьцна немцойн эскарша Армин тобанан Центран. Районан центр чӀагӀо йира нацисташа. Цу чохь яра тӀеман гарнизон (3 эзар стаг), зенитан артиллерин школа а, минийн школа а (800 эскархо), эскаран госпиталь, эзар кхаччалц йийсархо латтош йолу концлагерь. Центральни кӀоштан дарбан цӀийнан чоь немцоша лелош яра говраш лело меттиг санна. Оккупацин хенахь вермахто оккупацин режим дӀахӀоттийра Марьина Горкехь: комендантан сахьт дӀахӀоттийра сарахь 21 сахьт даьлча дуьйна Ӏуьйранна 5 сахьт даллалц. Амма гӀала муьтӀахь ца йисира: немцошца жигара къийсам латточух дӀакхийтира Марина Горка антифашистийн подполье. Кхоьллина партизанийн отрядаш «Пламя», «Победа», «Слава», «Чапаев». 1941 шеран 21 августехь пхи декъашхо а волуш (секретарь В. Я. Шклярик) вовшахтоьхна РК(б)Б-н Пуховичин подпольни райком. «Беларусин партизан» цӀе йолу газет къайлаха арахоьцуш дара. ЛКСМБ-н Минскан къайлахчу райкоман секретаран къайлахчу жигархочо Л. Г. Гайдученок (1921—1943) дакъа а лоцуш, гӀалахь кхоьллина ЛКСМБ-н Пуховичин къайлахчу райкоман. Цо дакъалоцуш кхоьллина мобилан тӀеман тобанаш. ГӀалин комсомолан бухара тӀемалойн берриге а къийсам центрца нисбина цо. Цхьатерра боцучу тӀамехь елира иза 1943 шеран 23 майхь, «Пламя» отрядан партизанашца шайн зӀе латтош.

1943 шеран 5 июнехь майор Э. Ф. Филипских куьйгалла дечу йиъ отрядах кхоьллина «ЦӀеран» бригада. 1943 шеран 5 августехь дуьйна бригадо жигара дакъалецира «цӀерпоштан тӀамехь». 1944 шеран июль кхаччалц Руденск-Марьина Горка-Талка секторехь 143 тӀеман операцин жамӀехь мостагӀчунна дика материалан зенаш хилира: 134 цӀерпошт рельсаш тӀера дӀаяьккхира, 117 танк а, бронетехника а хӀаллакйира, 56 цӀерпоштнекъан а, шоссе а кеманаш дӀасадаржийра, охьавоьссина, 4000 сов нацист вийра, 320 йийсаре лаьцна. Буревестник (Буревестник) партизанийн бригадашца (командир М. Г. Мармулев), 1-чу, 2-чу, 3-чу Минскаца (командирш Е. А. Иванов, Н. Г. Андреев, Г. П. Мысник), ткъа иштта леррина отряд «Мститель» (командир С.А. кхиамца цӀанйира оккупантех, кхоьллира партизанийн зона (350 км2).

Вермахтан эскарийн ницкъ ца кхаьчна Марьина Горкан а, районан а бахархойн дуьхьало йохо, цара пхиъ таӀзаран операци дӀаяьхьнехь а, 15 юрт юьззина ягийна, кхин а 64 цхьана декъехь хӀаллакйинехь а. ТӀелатархошца къийсам латтош хӀаллакьхилла Пуховщин 5919 сийлахь кӀант а, йоӀ а, царех 4151 Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀеман фронташкахь а, 1192 районна чуьра тӀемашкахь а. МостагӀ юхавоьрзучу хенахь гӀала йохийра 90 %: тӀеман лагерь а, административан гӀишлош а, ЦӀен эскаран цӀа а, ши ишкол а ерриг а йохийра, хӀусамаш ягийра. Марийн экономикана дина дерриге а эшамаш.

ХӀокху декъехь хьажоргаш яц (хьажа лехаман рекомендацеш). ГӀалахь ю кӀоштан культуран центр, меттигера историн филиалан музей, Октябран кинотеатр, кхоъ библиотека: Юккъера кӀоштан библиотека, баккхийчеран а, берийн а библиотекаш; музыкин школа а, исбаьхьаллин школа а; заьӀапчу берашна а, заьӀапчу кегийрхошна а гӀо даран Беларусин ассоциаци (BelAPDIiMI); а, Свитанак цӀе йолчу классал арахьарчу гӀуллакхийн центрехь а.

Цигахь ши стадион ю: Городской а, Звезда а. Царна чохь ю «Виктория» футболан клуб а, «Звезда» ФК а, кегийрхойн футболан тобанаш а. ГӀала кхиоран юкъара планца а догӀуш, лерина ю дуккха а функциш йолу спортзал а, 500 меттиг йолу каток а. Иштта болх беш ю хӀара объекташ: «Дебют» шашкин клуб а, Олимпан резерван Минскан кӀоштан комплексан леррина берийн а, кегийрхойн а спортан школин герз деттаран отделени а, спортан школа а, «Виктория» спортан а, садаӀаран а центр а.

«Пуховичин кӀоштан краеведчески музей» пачхьалкхан учрежденин филиалаш (Блон эвла) йу Марьина Горкехь^[3]::

• Исбаьхьаллин галерей
• Музей отделение «Герои и подвиги».

ГӀалахь ю римски католикийн сийлахь Антоний Падуански приход, цигахь ю капелла. 1941 шо кхачале йина капелла динан Ӏалашонашца хийцина 2000—2005 шерашкахь, капеллехь ю католикийн езачу Падуан Антонин а, Остра-Браман Мариян а иконаш.

1863 шарахь гӀаттам хиллачул тӀаьхьа и имение дӀаяьккхира, иза чоьхьарчу гӀуллакхийн министран Маков Леван долахь хилира. Имение кхоьллина оцу муьрехь, XIX бӀешеран шолгӀачу декъехь, эклектически стилашкахь, гергара цӀерпоштнекъ бан цхьаьна.

Министро хьалха дӀа хьажар гайтира, хӀетахь еш йолу цӀерпоштнекъан проекташ еш болу инженераш тешош, иза Марина Горка чухула дӀасалелоран дикачу агӀор хиларх.

Усадьбан цӀа дина 1870—1876 шерашкахь, планировка йина хин хьажамашца. Цо билгалдоккху цӀийнан къилбаседан фасадехь йоккха террасан меттиг. Террасера ​​дика гуш яра партер тӀехь розан беш, цунна тӀаьхьа жима хин Ӏовраш а, хи а. Перспектива рамка йина яра малхбалехьа а, малхбузехьа а партеран флангашца дитташца.

Эстате яц шера композиционни аса. Стоьмийн бошмашна юккъехула дӀасалелаш яра липа дитташца дӀасалела чуйогӀу проспект. Иза йоца яра, хьалха санна йолчу подъезде ца йоьдуш, зезагашца юьззина йолчу партере (проспект дӀаяьккхира 1991 шарахь интернатан гӀишло ян).

Хьалхара керт мелла а йоккха яра. Бешан агӀор иза зонированни яра Ӏаьнан аллейца (хийцина галерея ян, усадьба керлачу интернатан гӀишлонца йоьзна). Юьхьанца хиллачу элементех 5 метр лекха кӀаьна Ӏаьмнаш бен ца дисина (доьлхуш таж долу дитт).

Хин агӀор долчу цӀенна уллохь жима цӀа ду. Цуьнан флангашкахь линейни дӀадуьйш ду даккхий гӀаш долу липа дитташ. Хи тӀе охьавоссаран рамка ю латточу пенца, цунна тӀехула гӀанташ хӀиттийна. Симметри йолуш, хин йистте охьайоьдуш йолу шина рейсан лакхамаш лаьтта шина а агӀор. Кертан юккъера дакъа хьалха дӀалаьцна яра розан беш, цигара дика хьажа йиш яра хин йистера. Цхьаллин меттиг хилла лелаш хилла липан зезагийн гаьннаш (исс дитт дисина). ТӀом дӀабирзинчул тӀаьхьарчу шерашкахь цӀа меттахӀоттийра. Кхин а линейни дӀасадиллар тӀетоьхна латточу пенахула, хин хьажар дӀакъовлуш.

Паркан малхбузера дакъа дӀасадаьржира усадьбан цӀийнера цӀерпошта тӀекхаччалц, шен чаккхе яра мелла а йоккха диттийн стенд (тӀеман хенахь охьадаьккхина). Дика ларйина йолу Ӏаьнан диттийн аллей дӀахӀоттийра лакха хьалаволучу асаца.

Усадьбехь хьалхалера хин система яра. Ширачу наха дийцарехь, цунна го бина хилла объездни канал, цу чохь тайп-тайпана схьадовларан хи дуьзна хилла, совдаьлларг хин чу дӀадерзош хилла (канал хӀинца яц). Цхьана хенахь цхьаьнатоьхначу дӀакъевлинчу хин системин дакъош лара деза, гарехь, Ӏам а, цу чу догӀу кӀорга бердаш долу хин Ӏов а, хин йистехь долчу хин йистехь йолу канал а. И кӀорга бердаш долу хин йист гуш лаьттах юьзна ю, лаьмнашкахь кхуьуш долчу дитташца цхьаьна. Каналан кхин йиш яц, хьалха санна, дамбана тӀехьа лаьттачу хьаьвзина кхача латто. Ӏам жима а, нийса агӀонан а бу, цу чуьра хи кхечу дамба чухула канал чу, тӀаккха хи чу доьду.

Хин система хӀаллакъяро талхийра Ӏам чохь хи хийцадалар, иза дӀасацаделира, «зазадоккхуш». ЦӀена декоративни Ӏалашо яра цу хьаьвзина. Цо лийчаран меттиг хилла (хи йисина охьайоьдуш йолу пхи гӀулч). Ширачу наха дийцарехь, Ӏам Ӏаламат дика дӀахӀоттам бара — кабелашца дӀасатоьхна лифт. Оцу гӀирсо хьалааййора миска кепара платформа, шена чохь маша а, чӀерий а долуш, лаьтта тӀе. И бахьана долуш, цу хьаьвзина бух дечигах бина бу аьлла хеташ хилла. Къилба-малхбузехьа йолчу маьӀӀехь, «безаман а, доккха садаккхаран а гӀайре» аьлла цӀе йолуш, жима гӀайре яра. Цхьа тӀай дӀадоьдуш дара гӀайрен тӀехь йолчу жимчу беседки тӀе.

Паркан къилбаседа дакъа дӀахӀоттийна ду. ГӀишлошна йистехь кхуьу яккхий арборвиташ. Ширачу дитташна юкъахь уггаре йоккха дийна йисина европан кӀаьна Ӏаьнан экземпляр Беларусехь лаьтта 36 метр лекха, гаьннан диаметр 143 см ю. Санаторин гӀишлоно талхийра экъан аллейн нийсо, цунна дехьа лаьтта стоьмийн беш. Усадьбан къилбаседа а, къилба-малхбузера а дакъош дӀалаьцна ю еш йолу йоккха санаторин гӀишло. Цхьана гӀаттан структура, лекха подвал а йолуш, лаьтта цхьаъ вукхунца дӀакхеттачу кхаа томах. Коьрта чувола меттиг ю уггар шуьйрачу декъехь, къилбаседан фасадехь. ГӀишлонан маьӀӀера дакъошна тӀехула скобкаш тӀехь хьалаоьхура лекха шпилаш йолу йиъкӀов банкаш. АхгӀорторан кораш тхов чу дӀа а дихкина. Декоративни эффект кхочушйо коьртачу а, подвалан а гӀаттан пенаш тӀехь лелочу басарца а, аппаратураца а. Подвал дӀаюьзна ю дӀасадаржийначу сирачу мраморца, ткъа коьртачу гӀаттан пенаш цӀен дахчанах дина ду.

Усадьба эклектически архитектуран хӀоллам бу. 1935-чу шарера 1941-чу шаре кхаччалц цу гӀишлонехь болх беш яра белорусийн яздархойн кхоллараллин центр. Иза карарчу хенахь 2019 шарахь ю.

Тайп-тайпанчу заманашкахь художникаша кхоьллина цхьа могӀа суьрташ Марийна Горкана а, цунна гонахарчу кӀошташна а лерина.

Марьина Горках лаьцна иллеш ду, царна мукъамаш язбина Лученко Игора а, Третьяков Владимира а, кхечара а.

2019-чу шарахь Веремейчик Марка яьккхира 4 декъах лаьтта документалан филм, «Марина Горка талламхо», иза дӀахьош ю гӀалин а, цунна гонаха а йолчу сийлахьчу меттигашкахь.

Беларусин телевизионехь дуккха а передачаш арахецна Горька Марьина историх лаьцна, бӀеннашкахь меттигера историн тептарш яздина а, арахецна а ду.

1999 шарахь хиллачу бахархойн тептарца Марьина Горка гӀалан бахархойн дукхалла 23 846 стаг. Гендеран декъадалар 46,2 % божарий бу, 53,8 % зударий бу. Бахархойн терахь лахдаларан тенденци гуш ю тӀаьхьарчу шерашкахь. 2010 шарахь Марьина Горкехь вина 223 стаг, Пуховичин кӀоштахь дӀаяздинчу берийн 30,34 % (735). Амма оцу муьрехь райцентран 242 вахархо дӀакхелхина, районехь веллачу 1180 стагах 20,5 % дӀакхаьчна.

ГӀалин бахархойн дукхалла 2016 шеран 1 январехь 21 280 стаг.[1]

1989 шарахь районан бахархойн дукхалла яра 77 100 стаг (30 000 гӀалин/47 100 юьртан). 1999 шарахь районан бахархойн терахь дара 77 900 стаг, царех 33 600 гӀалин бахархой а, 44 300 юьртан бахархой а. Бахархойн терахь алсамдаларан барам бара 0,01 %.

Марьина Горка гӀали чохь: