Лукъман

Лукман схьаваларх лаьцна тешаме хаамаш бац. Цхьадолчу ламасташкахь дуьйцу, иза шен исраилхойн эло паргӀатваьккхинчу эфиопийн лай хилла бохуш. Кхечара иза Суданера (Омдурман) дечиг-пхьар а, портной а хилла боху^[2].

Къуръанан 31-гӀа сурат тӀехь аьлла ду, АллахӀа Лукъманна хьекъал делла аьлла. Шен кӀанте динчу тӀедилларшкахь цо весет дина Сийлахь-Везачу АллахӀах тешар а, Цуьнца накъост цалацар а, доӀанаш дар а, диканиг дехар а, къинойх ларвалар а, кхолламан хийцамаш лан а, дозалла дарх а, дозалла дарх а ларвалар а . Иштта Лукъмана весет дира оьздангалла ур-атталла шен леларехь а, къамелехь а, хӀунда аьлча «уггаре а товш доцу аьзнаш, хьаха, виран аз ду» .

Къуръанан талмажхоша дукха хьолахь Лукъман библин Балиамца цхьаьнатоьхна. Цхьаболчара иза пайхамар лоруш вара, амма дукхахболчара иза дика стаг (солихь) лоруш вара^[3].Исламан литературехь Лукъманан цӀарца йоьзна йу дуккха а хьекъале аларш а, кицанаш а. Уьш схьайевлла тайп-тайпанчу ширачу малхбален хьостанашкара, шайна йукъахь бавелхойн хьекъалчас Ахикъаран аларш а долуш. Йуккъера бӀешерашкахь Лукъман Эзопца цхьаьнатоьхна, туьйранийн автор лоруш, ирча Ӏаьржа лай санна дуьйцуш.

Бусалба динан ламасташа Лукъман Ӏад тобанан декъашхо ву аьлла, цуьнах Лукъман ибн Ӏад олу. Инзаре йекъа хан йолчу хенахь, догӀа деха Макка дӀавахара иза, амма цуьнан меттана, АллахӀе доӀанаш дора, дукха вахар доьхуш. Веза-Сийлахьчу Дала цунна ворхӀ аьрзунан хан елла, хӀора а аьрзуно хьалхара ерг еллачул тӀаьхьа дуьненчу йаьлла. Иштта, Лукъмана дукха хан йаьккхина стаг (муӀаммар) хилла, Ӏад хӀаллакьхиларх дийна висина, МаӀриб дамба а йина. Цунна лерина ду дуккха а Ӏаьрбийн гӀиллакхаш йукъадахар.

Цхьана версица, Лукъман Дауд-пайхамаран заманахь ваьхна, цуьнца цхьаьнакхетта, цуьнца дешна. Динан тайп-тайпанчу агӀонашна говза хиларна, Дауда иза кхелахо хӀоттийра.

Лукъманах лаьцна Ӏаьрбийн легендаш Къуръанан дийцарел дикка хьал долуш йу, цуьнца кӀезиг уьйр йолуш йу. Легендаш кӀезиг йу ма-дарра параллелаш Ӏаьрбийн махкал арахьа, хӀетте а уьш кест-кеста хьахош хилла ислам тӀеэцале хьалха хиллачу Ӏаьрбийн поэташа.

Лукъманан Къуръанан омранаш тӀехь луьра дӀайаздина ду исламан цхьадолу коьрта Ӏилманаш: догматикан (АллахӀ цхьаъ хилар а, массо а хӀуманна тӀехь ницкъ хилар а), ламастан (ламаз), оьздангаллин а, гӀиллакх-оьздангаллин а, денна лелош долу а. Идеале гӀерташ волу бусалба стаг декхарийлахь ву Лукъманан омранаш лардан.

Алишер Навоис хьахош дерг Лукманан ( Лукмон ) васт ду. Цунна иза дуьненан сийлалла дӀа а тесна, кӀезиг долчунна реза а волуш, хӀаллакьхиллачу хӀуманашна юкъахь дӀатарвелла хьекъалча ву. Иштта тайп-тайпанчу халкъан туьйранашкахь а гучудолу хьекъалча Лукманан васт, къаьсттина овхӀанхойн туьйранашкахь.