Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Куьйра

Куьйра (лат. Astur gentilis, оьрс. Ястреб-тетеревятник) — йуккъерачу барамера экха-олхазарийн кеп йу куьйранийн (Accipitridae) доьзалера. Оцу доьзал йукъадогӀу кхин дийнахь лела экха-олхазарш а. Хьалха хӀара кеп Accipiter тайпанан йукъахь йара. Куьйра шуьйра даржина ду Евразин барамерачу климатан зонашкахь[1]. Къилба Азин жимачу декъал сов, иза шен ареалехь цхьаъ бен доцу кеп йу, цундела дукхахьолахь цунна «куьйра» олий бен ца кхойкху. Дукхахьолахь цӀахь Ӏаш долу олхазар ду, амма шийлачу регионашкара олхазарш Ӏа даккха къилбехьа дӀаоьху. 2023-чу шарахь дуьйна Къилбаседа Америкехь деха куьйранаш евразин кепаца цхьаьна ца лоруш, къаьстина кеп аьлла билгалдаьхна — Американ куьйра (лат. Astur atricapillus)[2][3].

Систематика

Евразин куьйра дуьххьара официальни дӀайаздина 1758-чу шарахь шведийн натуралисто Карл Линнейс шен Systema Naturae цӀе йолчу белхан уьтталгӀачу арахецарехь Falco gentilis аьлла[4][5]. Молекулярни-филогенетикан талламаш гойтуш ма-хиллара, Accipiter полифилетически тайпа ду, цуьндела цунна йукъара масех керла монофилетически тайпа къастийна[6]. Astur тайпа йуха меттахӀоттийна евразин куьйранан а, кхин бархӀ кепана а, хьалха Accipiter йукъахь хилла йолу.

Бухара кепаш

Таханлерачу Ӏилманчаша къобал йо куьйранан 9-10 бухара кеп:

  • A. g. gentilis (Linnaeus, 1758) — номинативни бухара кеп, Европин дукхахйолчу меттигашкахь йу. Боьршачу олхазаран дегӀан йозалла 517—1110 г, стечун — 820—2200 г[1][7].
  • A. g. arrigonii (Kleinschmidt, 1903) — гӀайренан бухара кеп (Сардини а, Корсика а). Жима бухара кеп йу, корта Ӏаьржа бу.
  • A. g. buteoides (Menzbier, 1882) — Къилбаседа Фенноскандера Малхбузен Сибреха кхаччалц йу.
  • A. g. albidus (Menzbier, 1882) — Къилбаседа-малхбален Сибрехахь а, Камчаткехь а деха. Уггаре йоккха а, сирла а бухара кеп йу.
  • A. g. schvedowi (Menzbier, 1882) — Уралера Амуран областе кхаччалц.
  • A. g. fujiyamae (Swann & Hartert, 1923) — Японехь деха (Хоккайдо, Хонсю). Уггаре жима бухара кеп.
undefined
undefined

Даржар а, деха меттигаш а

Евразин куьйра Евразехь шуьйра даржина ду. Европехь массанхьа а деха, Ирланди а, Исланди а йоцург. Евразехь ареал тундра йоцург, йерриг Россехула дӀайоьду Камчатке кхаччалц[1].

Олхазар хьаннашкахь деха (иштта гӀаш-диттийн а, баганан а хьаннашкахь). Американ кепал къаьсташ, евразин куьйра йуьртан йа гӀалин йистошкахь, паркашкахь а дехаш хуьлу. XX бӀешарахь дуьйна уьш Берлин, Гамбург санна йолчу йаккхийчу гӀаланашкахь а тӀекхетта[8]. Лаьмнашкахь 3000 метр хӀордан сизал лакха дала таро йу[1].

Сурт хӀоттадар

Евразин куьйранан доца шуьйра тӀемаш а, деха цӀога а ду — иза хьаннашкахь дехачу экха-олхазарийн амал йу. ТӀехулара гӀодайист сийна-сира йа моккха-сира хуьлу, бухара — сирла а, Ӏаьржачу сизашца а. Сте олхазар боьршачул алсам доккха хуьлу (13-28 % йоккха)[1]. Боьршачу олхазаран дегӀан дохалла 46-63 см, тӀемаш дӀадаржар 89-122 см ду. Стечу олхазаран дохалла 58-69 см, тӀемаш дӀадаржар 108—127 см ду[9].

Аз

Куьйранаш дукхахьолахь бебар даржочу хенахь бен йаккхий гӀовгӀанаш ца йо. Боьршачу олхазаро чехка «кью-кью-кью» олу кӀорнешна хӀума йахьаш, йа стечунна тӀекхочуш «гук» йа «чуп» олу.

Куьйранан аз

Ӏалашдар

Россехь куьйра таллар (кхин долчу экха-олхазаршна санна) дихкина ду. ХӀара кеп масех субъектийн ЦӀечу жайнин(оьр.)нохч. йукъатоьхна йу, масала, Москван (5-гӀа категори) а, Санкт-Петербурган а (NT категори). Камчаткин бухара кеп (Astur gentilis albidus) Россин Федерацин ЦӀечу жайничу йазйина йу наггахь бен ца хуьлу кеп аьлла (3-гӀа категори).

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Raptors of the World. — Houghton Mifflin Harcourt, 2001. — ISBN 978-0-618-12762-7.
  2. ↑ Frank Gill; David Donsker; Pamela Rasmussen: Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors. IOC World Bird List Version 14.2. International Ornithologists' Union (2024 шеран август). ТӀекхочу дата: 2024 шеран 21 август.
  3. ↑ (2023) «Sixty-fourth supplement to the American Ornithological Society's Check-list of North American Birds». Ornithology 140 (3): 1–11. DOI:10.1093/ornithology/ukad023.
  4. ↑ Linnaeus Carl. Systema Naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. — 10th. — Holmiae (Stockholm): Laurentii Salvii, 1758. — Vol. 1. — P. 89.
  5. ↑ Check-List of Birds of the World. — 2nd. — Museum of Comparative Zoology, 1979. — Vol. 1. — P. 346.
  6. ↑ (2024) «Enigmas no longer: using ultraconserved elements to place several unusual hawk taxa and address the non-monophyly of the genus Accipiter (Accipitriformes: Accipitridae)». Biological Journal of the Linnean Society. DOI:10.1093/biolinnean/blae028.
  7. ↑ Dunning Jr., John B. (ed.) (2008). CRC Handbook of Avian Body Masses, 2nd Edition. CRC Press. ISBN 978-1-4200-6444-5.
  8. ↑ Urbane Habichte in Berlin.
  9. ↑ Del Hoyo, J. E., & Elliot, A. A. & Sargatal, J. (eds.), 1994. Handbook of the Birds of the World. Vol. 2. New World Vultures to Guineafowl. Lynx Edicions. Barcelona. ISBN 978-84-87334-15-3

Хьажоргаш

Категореш