Квантан хими
Квантан хими — химин агӀо йу, квантан механикин бух тӀехь химин вовшахкхетарийн хӀоттам а, хьал а, реакци йан йиш хилар а, химин реакцийн кинетика а, механизм а толлуш йолу. Квантан химин дакъош ду: молекулийн хӀоттаман квантан теори, химин зӀенийн а, молекулашна йукъарчу уьйрийн а квантан теори, химин реакцийн а, реакци йан йиш хиларан а квантан теори и.дӀ.кх. а.[1] Цо толлу хӀуманаш химин а, физикин а агӀор атоман тӀегӀанехь (электронний-чуьргий хӀоттаман а, уьйрийн а моделашкахь, квантан механикин бӀаьрахьажарца). Талламан объектийн чолхалла бахьанехь, дукхахьолахь химин системашкахь йолу процессаш гойтучу уравненийн нийса нисдарш каро аьтто ца хиларна, герггара лараран методаш лелайо. Квантан химица уьйр йолуш йу лараран хими — квантан химин математикин методаш лелайо дисциплина, молекулийн хьал, атомашкахь электронаш хиларан вероятностни амплитуда ларарна а, молекулийн уьйран симуляци йарна а лерина йолу леррина компьютеран программаш кхолла аьтто беш йолу.
Йукъара хаамаш
Квантан химин коьрта Ӏалашо йу атомашна а, молекулашна а Шрёдингеран уравни а, цуьнан релятивистски вариант а (Диракан уравни) йар. Шрёдингеран уравни аналитически (нийса) йе йиш йу кӀеззиг йолчу системашна бен (масала, чӀогӀа ротатор санна йолчу моделашна, гармонически осцилляторна, цхьанаэлектронан системина).
Бакъ йолчу дукхаатоман системашкахь вовшахтухуш долу дукха электронаш ду, ишттачу системашна оцу уравненийн аналитически кепехь йар дац, схьагарехь, иза хиндерг а дац. Оцу бахьанашца квантан химехь тайп-тайпана гергара (приближённи) ларарш кхолла дезаш хуьлу. Система чолхе мел хуьлу а, лараран нийсоне йолу бехкамаш мел чӀагӀло а, ларарш дар хало латтадо хӀинцалерчу лараран техникин таронаша. Делахь а, тӀаьххьарчу шина иттаннаш шерашкахь компьютерни техникехь хиллачу революционни хийцамаша а, иза арзан хиларо а квантан химин кхиарна боккха кхоам бина.
Шрёдингеран уравни йар дукха хьолахь Хартрин — Фокан — Рутанан уравни тӀехь итерационни хьесапца кхоллало (SCF-self consistent field — шен-шенца реза хилла майда), иза тулгӀенан функцин кеп карорехь ду.
Квантан химехь леладен гергара ларарш:
- Борнан — Оппенгеймеран гергара ларар (адиабатически): электронийн болам а, ядрийн болам а вовшахкъастийна бу (ядраш чӀогӀа меллаша лела, цундела электронийн болам лоруш ядраш меттах ца йовлу объекташ санна лара мегар ду). Оцу гергарчу ларарца доьзна ду Янан — Теллеран эффект олу хӀума. ХӀокху гергарчу лараро таро ло системин тулгӀенан функци ядрийн тулгӀенан функцин а, электронийн тулгӀенан функцин а эцар санна гайта.
- Цхьанаэлектронан гергара ларар (йа Хартрин гергара ларар): лоруш ду электронан болам системин кхечу электронийн боламах доьзна бац аьлла. Цуьнца доьзна, квантан химехь леладечу уравненешка электронаш вовшахтухий дӀатасаран нисдарш кхуьйсу. Цо таро ло электронийн тулгӀенан функци ша-шах долчу электронийн тулгӀенан функцийн линейни комбинаци кепехь гайта.
- МО ЛКАО гергара ларар (молекулярни орбиталь атоман орбиталийн линейни комбинаци санна): хӀокху хьесапехь молекулин цхьанаэлектронан тулгӀенан функци гайтина йу коэффициенташ йолу атоман орбиталийн сумма санна:
- Ψ(r)=c1ψ1+ c2ψ2+…+cnψn,
кхузахь Ψ(r) — молекулярни орбиталь йу,
ci — молекулярни орбиталан йукъа i-гӀа атоман орбиталь йаран коэффициент (тешамеллин амплитуда) йу,
ψi — i-гӀа атоман орбиталан тулгӀенан функци йу (водородан кепехь йолчу атоман Шрёдингеран уравни йечу хенахь кхоллало — иза нийсачу кепехь йевзаш йу).
ГӀуллакх кхочушдар ci коэффициенташ карорехь ду. Массо а интегралаш лоруш — Ab initio олу хьесап — ларарийн терахь тӀедеба электронийн терахьна 6—8 тӀегӀанехь пропорциональни (нийсса йогӀуш) долуш, ткъа ахэмпирикин хьесапашца — 4—5 тӀегӀанехь.
Уравни йечу хенахь кхоллалучу тулгӀенан функцис системин цӀена квантан хьолех лаьцна дуьйцу. ТулгӀенан функцин модулан квадрато конфигурационни есаллин билгалйинчу тӀадамехь система кароран тешамеллин луьсталла гойту. Иштта кхетам (интерпретаци) дуьххьара кховдийна Макс Борна, цунна квантан механикин областера фундаментальни талламашна, къаьсттина тулгӀенан функцин статистикин (тешамеллин) интерпретацина, 1954 шарахь Физикехула Нобелевски преми йелла.
Атоман хӀоттам
Атом (желт.-шира. ἄτομος — декъалур доцуш долу) — цуьнан хьал (гconcept) лелош йолу химийн элементин уггаре жима дакъа ду[2].
Атом лаьтта атоман ядрох а, электронех а. Оцу меттехь элементан терахь (Z) атоман ядрон чохь мел долчу протонийн (Z) барамца йогӀуш йу, цо билгалйоккху атоман ядрон йерриг йолу плюс электрикин заррат (Ze), цу чохь йу атоман дерриг аьлча санна йозалла (99,9 % сов), иштта нейтралан атоман чохь долчу электронийн барам (Z) а, цо билгалдоккху цуьнан барам[3]. Электронаша кхуллу атоман электронан чкъор. Электронан чкъоьрнаш дузар Паулин принципе доьзна ду — атоман чохь диъ а квантан терахь цхьатерра долу ши электрон хила йиш йац (Паули цамагоран принцип фермионашка йерзош йу, электронаш иштта йу). Электронан чкъоьрнийн тӀегӀанийн чухоам ядрона гена мел йолу совбуьйлуш бу, иза бу: 2(n=1), 8(n=2), 18(n=3), 32(n=4) иштта дӀа а электронаш. Коьрта квантан терахь {{{1}}} долу электронан чкъоьрнийн гӀатлеш билгалйоху К, L, M, N… боккхачу элпашца. Электронан чкъоьрнийн бухара гӀатлеш дузаран низам Хундин бакъонна доьзна ду — оцу бухарчу гӀатлин электронийн йерриг йолу спинан терахь уггаре лакхара хила йеза. Атомашкахь электронаш декъадаларх электронан конфигураци олу. Электронан конфигураци билгалйоккху даржан гайтамца, цо гойту электронийн барам 1s, 2s, 2p иштта дӀа а электронан чкъоьрнаш тӀехь. s, p, d, f элпаша орбиталан квантан терахьан l рогӀера мехаллаш гойту (l нийсса ду 0, 1, 2, 3)[4].
Квантан механикин кхетамашца, атомийн билггала йолу дозанаш дац, амма оцу ядроца уьйр йолу электрон ядрона гена мел йолу r тӀегӀанехь кароран тешамелла сихха охьайолу. Цундела атоман цхьа билггала барам тӀечӀагӀбан таро йу[5].
Водородан атомехь электрон кароран радиально тешамеллин декъаран функцин уггаре лакхара барам α0 тӀехь бу, 1-гӀачу суьрта тӀехь ма-гайттара. Электрон хила уггаре гергара долу и радиус Боран радиусца цхьаьнайогӀу. Квантовомеханически хьежамашца кхолладелла, алсам даржийна долу тешамеллин луьсталлин марха, чӀогӀа къаьсташ йу Боран атоман моделех, иштта иза йогӀуш йу Гейзенберган билгалазаллин принципеца[6].
Изоляци йина йолчу атоман эффективни барамех уггаре дика кхетам луш берг теорица хьисап дина цуьнан арахьара электронаш лаьтта меттиг йу. Оцу меттигах атоман орбиталан радиус олу. Элементан терахье (Z) хьаьжжина, орбиталан атоман радиусийн мехаллаш хийцайаларна тӀехь чӀогӀа билгалйолу рогӀехь хийцадаларш гуш ду.[7]. Атоман электронан чкъоьран барам цуьнан атоман ядрон барамал 10 эзар сов пачхьа боккха бу.
Атоман ядро лаьтта плюс заряд йина протонех а, заряд йоцучу нейтронех а. Нагахь ядрона чохь мел долчу протонийн барам электронийн барамца цхьаьнабогӀуш балахь, атом йерриг а электрикин агӀор нейтральни хуьлу. Нагахь иштта ца хилахь, цуьнан цхьа билггала йолу плюс йа минус заряд хуьлу, оцу хьолехь цуьнах ион олу. Атомаш классификаци йо ядрона чохь мел долчу протонийн а, нейтронийн а бараме хьаьжжина: протонийн барамо билгалдоккху атом муьлхачу химийн элементех йукъа йогӀуш йу, а нейтронийн барамо — оцу элементин изотоп.
Химийн уьйр кхоллайалар а, молекулийн а, чӀогӀачу декъийн а хӀоттам
Шрёдингеран уравнени аналитикин кепехь йаша таро йолу цхьаъ бен йоцу молекулярни система водородан молекулярни ион H2+ йу, цу чохь цхьа электрон шина ядрона (протонашна) йуккъехь лелаш йу. H2+ водородан молекулярни ионан химийн уьйран йохалла 1,06 Å йу. H2+ водородан молекулярни ионан химийн уьйр хадаран энерги 61 ккал/моль йу. цхьаэлектронан химийн уьйрехь электроно шина а ядрона тӀеозоран энергис компенсаци йо (меттахӀоттайо) протонаш вовшахтухуш йолу энерги, иза 1,06 Å гена хиларехь 314 ккал/моль йу.
H + H+ → H2+ + 61 ккал/моль[8].
Атоман-молекулярни системийн чохь цхьаьна электронал сов хилахь Шрёдингеран уравнени нийсса йаша таро йац, цундела химин уьйран гергарчу хьесапан теореш кхоллайелла.
Хьалхарчу декъехь, 1927-гӀачу шарахь Гайтлерс а, Лондоно а бух биллина, тӀаьхьа Слэтерас а, Полингас а кхиор йина йолу валентни уьйранийн теори йу. Кхоллаелла атоман орбиталеш гибридизаци йаран теори, иштта сигма- а, пи- уьйранийн концепцеш а.
ШоалгӀачу декъехь, 20-гӀа шераш чекхдойлачу хенахь Ленард-Джонсан, Малликенан а, Хундан а белхашкахь кхоллаелла йолу молекулярни орбиталан теори йу.
КхоалгӀачу декъехь, 1929-гӀачу шарахь Бетес шен фундаментан белхашкахь бух биллина, тӀаьхьа Ван Флекас кхиор йина йолу кристалликин аренан теори йу. Лигандийн аренан теори санна тайп-тайпана химин лелорш оцу теорино 50-гӀачу шерашкахь Оргелан, Иоргенсенан а, Бальхаузенан а белхашна бехкена карийра.
ЙоьалгӀачу декъехь, 1927-гӀачу шеран классикин Томасан — Фермин моделех кхолладелла, Вальтер Конас кхиор йина йолу луьсталлин функционалан теори йу. Теорех пайдаэца таро йу чӀогӀачу декъан физикехь дуккха а металлийн Фермин тӀехулонаш хьисап дан. Халонаш кхоллало нейтральни атомийн а, молекулийн а дисперсин вовшахӀаткъам хьисап дечу хенахь, цундела хьахийна йолу теори кӀезиг пайдехь хуьлу дисперсин ницкъаш алсам болчу системашкахь, масала, органикин цхьаьнатохаршкахь.
1958-гӀачу шарахь А. Кекулен дезчу дийнан леринчу теорикин органикин химин симпозиумехь, Полингас дӀайевзийтира сеттина химийн уьйран теори. Шалха а, кхолха химийн уьйр а шина йа кхаа сеттина йолчу цхьалха уьйранийн комбинаци санна лорура[9].
Электронаш вовшах гена хиларан бакъонаш Кулонан законера схьаяьлла йу, цуьнца аьлча, электронаш вовшах ма-хуьллу гена хила гӀерта. Масала, BeH2 тайпана молекулийн чӀогӀа нийса (линейни) конфигураци йу. Менделеевн таблицин III-гӀачу тобанан атомаша кхоллало тригональни (кхосаберг йолчу) молекулаш, масала BF3. IV-гӀачу тобанан атомаша кхоллало тетраэдрически молекулаш, масала CH4. V-гӀачу а, VI-гӀачу а тобанийн атомаша кхоллаеллачу молекулийн тригональни бипирамидан а, октаэдран а геометри йу.[10].
Атомийн, молекулийн а, чӀогӀачу дегӀийн а физикин, цуьнца цхьаьна спектралан а хӀоттам
Эмиссионан спектр
Атомийн энергин квантан гучуйолу церан тӀеэцаран (абсорбционан спектраш) а, арахецаран (эмиссионан спектраш) а спектрашкахь. Атоман спектраш асанан кепехь хуьлу (сурт 2).
Спектрехь асанаш кхолладалар бахьана ду, атомаш гӀаттийначу хенахь электронаш, шен йогӀуш йолу энергин порци тӀе а оьцуш, лакхарчу энергетин тӀегӀане дехьадовлар. Электронаш лахарчу энергетин тӀегӀане йухадовлуш кхоллало энергин квант (сурт 3).
Уггаре атта спектр водородан атоман йу, цуьнан асанаш спектран сереш кхолла; церан меттиг оцу формулица билгалйоккху: ν = R (1/n12 — 1/n22), кхузахь ν — асанан тулгӀенан терахь ду, R — Ридберган хийцайоцу йолла йу, n — дийнна терахьаш ду, цу тӀе n2 > n1.
| водородан спектран сереш | n1 квантан тӀегӀане дехьадалар | Область спектра |
|---|---|---|
| Лайманан сери | 1 | ультрафиолетан |
| Бальмеран сери | 2 | гуш йолу серло |
| Пашенан сери | 3 | инфрацӀен |
| Брэккетан сери | 4 | генара инфрацӀен |
| Пфундан сери | 5 | --- |
| Хэмпфрин сери | 6 | --- |
Тера спектран сереш хаало водородан кепехь йолчу ионийн спектрашкахь а (масала, He+, Li2+). Электронийн терахь мел совдуьйлу, атоман спектраш кхин а чолхе хуьлу, ткъа асанийн дӀахӀоттаман закономераллаш кхин а кӀезиг гуш хуьлу.
Атомийн а, молекулийн а поляризуемость
ТӀехулара электрикин аренан ницкъ болуш, вовшахӀотталуш йолчу ядрех а, электронех а лаьттачу системина (атомашна, ионашна, молекулашна) Ӏаткъам бича, иза деформаци йо, цуьнца цхьаьна кхоллало наведённи диполан момент кхузахь коэффициент объёман барам болуш йу, иза электронан поляризуемостан барам бу (цуьнах иштта электронан поляризуемость олу).
4-гӀа суьрта тӀехь гойтуш йу протонан электрикин аренан Ӏаткъамца водородан атоман деформационни поляризаци (электронан чкъор меттахдалар). ТӀехулара электрикин аре дӀайаьккхича, наведённи диполан момент йов. Водородан атам а, протон а вовшахкхетча, уггаре атта цхьа электрон йолу химин уьйр йолу водородан молекуляран ион кхоллало:
- 61 ккал/моль.
Гергара хенахь маьршачу хьолехь долчу дукхах долчу атомийн электронан поляризуемосташкахьа лаьцна тешаме хаамаш кхаьчна. Электронан поляризуемостан уггаре йоккха маьӀна щелочни металлийн атомашкахь го, а уггаре кӀезиг дерг — инертни газийн атомашкахь ду.[11].
Дукха ядрош долчу системийн меттигехь, тӀехулара электрикин арено электронан чкъоьрнаш деформаци йаре а, ядрошна йукъара девзаш долу геналлаш (химин уьйран йохалла) хийцадаларе а хьоьху. Цуьнца догӀуш, молекулин поляризуемость шина декъах лаьтта: кхузахь электронан поляризуемость йу, а атоман поляризуемость йу[12].
Атомаш а, молекулаш а ионизаци йар
ТӀехулара электрикин аренан ницкъ чӀогӀа хилча, вовшахӀотталуш йолчу ядрех а, электронех а лаьттачу системин ионизаци хуьлу — атомах йа молекулех электрон схьакъаьста, цуьнан метта плюс заряд йолу ион — катион кхоллало. Атомех йа молекулех ионаш кхолларан процесс даиман а эндотермически хуьлу.
Самаевллинчу атомех йа молекулех электрон схьакъасто оьшучу энергих ионизацин энерги олу. Дуккха электронаш долчу атомашна ионизацин энерги l1, l2, l3… хьалхара, шоалгӀа, кхоалгӀа а, и. дт. электронаш схьакъасторца йогӀуш йу. Цу тӀе даиман а l1 < l2 < l3… хуьлу, хӀунда аьлча схьакъастийначу электронийн барам мел совдуьйлу, кхоллалуш йолчу ионан плюс заряд а иштта совйолу.
Уггаре кӀезиг ионизацин энерги (3—5 эВ) цхьацца валентни электрон долчу щелочни металлийн атомийн йу, а уггаре йоккха — къевлина электронан чкъор долчу инертни газийн атомийн йу.
Щелочни металлийн ионизацин энергин мехаш лахара хиларна, церан атомаша тайп-тайпанчу Ӏаткъамашца атта дойу шен арахьара электронаш. Иштта электронаш дайар щелочни металлийн цӀена тӀехуло серлаяккхарца хуьлу. Оцу хиламах, шен цӀе фотоэлектрикин эффект йолу, ницкъ оьцу фотоэлементийн болх — аьлча а, серлонан энерги электрикин энергине дуьххьал дӀа йоккхучу приборан[13]. Фотоэлектрикин эффектан квантан Ӏалам Эйнштейна чӀагӀдина, цунна 1921 шарахь теоретически физикин белхашна, къаьсттина фотоэффектан законаш дӀаделларан, Нобелевски преми йелла.
Электроне болу гергарло
Электроне болу марзонан энерги
Электрон, минус элементаран заррат 1,602•10−19 Кл, долуш йолу дела, муьлхха а тӀадаман электрикин заррат санна, шен гонаха чӀогӀалла йолу электрикин майда кхолла. кхузахь майданан тӀадамера электроне йукъаметтиг йу. Водородан атом, электронан электрикин майдане кхаьчначу хенахь, деформационни поляризаци йуьйла. Кхолладеллачу диполан моментин μ барам нийсса пропорциональни бу электрикин майданан чӀогӀаллина
Водородан атоман электронан чкъоьран центр дӀахиларан барам водородан атомера тӀедогӀучу электроне йолчу йукъаметтиган квадратана дуьхьала пропорциональни бу (5-гӀа сурт). Водородан атом а, электрон а вовшаххета таро йу электронаш кароран тешамеллин луьсталлин областийн центраш цхьаьнатоьхначу системин — минус заррат долчу водородан ионан (гидрид-ионан ) — ядрона цхьатерра гена хир йолчу тӀегӀане кхаччалц.
Электронан нейтралан Э атомна тӀекхетаран процессин энергетин эффектах электроне болу марзонан энерги олу. Электрон нейтралан атомна тӀекхетачу хенахь минус заррат долу ион (анион) Э- кхоллало:
- Э + e- → Э-.
6-гӀачу суьрта тӀехь гайтина цхьадолчу элементин атомийн терахье хьаьжжина электроне йолу гергарлонан энерги хийцайалар. Электроне мел йолу гергарло уггаре лакхара йу VII тобан p-элементийн (галогенийн).
Молекулаш вовшахкхетта хилар, молекулаш хийцайаларан новкъара энергетин дуьхьалонаш
Молекулаш вовшахкхетта хиларДисперсионни ницкъаш
Молекулаш вовшахкхетта хилар — иза цхьаьна молекулин электронийн а, ядрийн а кхечу молекулин электронашца а, ядрашца а электромагнитни вовшахкхетта хилар ду. Молекулаш вовшахкхетта хилар молекулашна йукъарчу R йукъаметтигах а, уьш вовшашна хьажийна хиларех а доьзна ду, иза потенциальни энергица билгалдоккху. Молекулаш вовшахтосу энерги кхаа декъах лаьтташ гайта мегар ду: ориентационни Еор, индукционни Еинд а, дисперсионни Едисп а[14].
Билгалдахарш
- ↑ Давтян О. К. Квантовая химия. — М.: Высшая школа, 1962. — 784 с. — стр. 5
- ↑ Квантан хими — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
- ↑ International Union of Pure and Applied Chemistry. atom(ингалс.) // The IUPAC Compendium of Chemical Terminology. — Research Triangle Park, NC: International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC), 2014-02-24. — DOI:10.1351/goldbook.A00493.
- ↑ Справочник химика / Т.1. — Л.-М.: Госхимиздат, 1962. — С. 321—324. — 1072 с.
- ↑ Химический энциклопедический словарь / гл. ред. И. Л. Кнунянц. — М.: Сов. энциклопедия, 1983. — С. 59. — 792 с.
- ↑ Даниэльс Ф., Олберти Р. Физическая химия. — М.: «Мир», 1978. — С. 387. — 646 с.
- ↑ Ахметов Н. С. Неорганическая химия. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: «Высшая школа», 1975. — С. 35—38. — 672 с.
- ↑ Шусторович Е. М. Химическая связь. Сущность и проблемы.. — Москва: «Наука», 1973. — С. 57—67. — 232 с.
- ↑ Полинг Л. Кекуле и химическая связь (книга "Теоретическая органическая химия") / под. ред. Р.Х.Фрейдлиной. — М.: Издательство иностранной литературы, 1963. — С. 7—16. — 366 с.
- ↑ Гиллеспи Р. Геометрия молекул. — М.: Мир, 1975. — 280 с.
- ↑ Потапов А. А. Деформационная поляризация. Поиск оптимальных моделей. — Новосибирск: «Наука», 2004. — С. 356—358. — 511 с.
- ↑ Справочник химика. — Л.-М.: Издательство химической литературы, 1962. — С. 384. — 1072 с.
- ↑ Некрасов Б. В. Курс неорганической химии. — 14-е. — М.: Издательство химической литературы, 1962. — С. 681. — 976 с.
- ↑ Химический энциклопедический словарь. Гл. ред. И. Л. Кнунянц.. — М.: Сов. энциклопедия, 1984. — С. 318. — 792 с.
Литература
- Кругляк Ю. А. Квантовая химия. Киев: 1963—1991. — Одесса: ТЭС, 2016. — ISBN 978-617-7337-54-5. — 665 с.
- Кругляк Ю. А. Квантовое моделирование в квантовой химии на квантовых компьютерах. — Одесса: ТЭС, 2020. — ISBN 978-617-7711-56-7. — 339 с.
- Абаренков И. В., Братцев В. Ф., Тулуб А. В. Начала квантовой химии. — М.: Высшая школа, 1989. — С. 303. — ISBN 5-06-000492-9.
- Степанов Н. Ф. Квантовая механика и квантовая химия. — М.: Мир, 2001. — С. 519. — ISBN 5-03-003414-5.
- Заградник Р., Полак Р. Основы квантовой химии. — М.: Мир, 1979. — 504 с.
- Грибов Л. А., Муштакова С. П. Квантовая химия. — М.: Гардарика, 1999. — 390 с.
- Жидомиров Г. М., Багатурьянц А. А., Абронин И. А. Прикладная квантовая химия. — М.: Химия, 1979. — 296 с.
- Татевский В. М. Квантовая механика и теория строения молекул. — М.: Изд-во МГУ, 1965. — 162 с.
- Бейдер Р. Атомы в молекулах. Квантовая теория. — М.: Мир, 2001. — 532 c. — ISBN 5-03-003363-7
- Цирельсон В. Г. Квантовая химия. Молекулы, молекулярные системы и твердые тела. Учебное пособие. М.: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2010. — 495 с.
- Майер И. Избранные главы квантовой химии: доказательства теорем и вывод формул. — БИНОМ. Лаборатория знаний, 2006. — 384 с. — ISBN 5-94774-499-6
- Дмитриев И. С., Семенов С. Г. Квантовая химия — её прошлое и настоящее. Развитие электронных представлений о природе химической связи. — М.: Атомиздат, 1980. — 160 с.
- Эйринг Г. Уолтер Дж., Кимбалл Дж. Квантовая химия. Пер с англ. — ГИИЛ, 1948. — 528 с.
- Козман У. Введение в квантовую химию. — М.: ИИЛ, 1960. — 558 с.
- Давтян О. К. Квантовая химия. — М.: Высшая школа, 1962. — 784 с.
- Введение в квантовую химию. Пер с япон. Под ред. С. Нагакуры, Т. Накадзимы. — М.: Мир, 1982. — 264 с.
- Современная квантовая химия. В двух томах. Пер с англ. Под ред. О. Синаноглу. — М.: Мир, 1968.
- Локализация и делокализация в квантовой химии. Пер с англ. Под редакцией О. Шальве, Р. Додель, С. Дине, Ж.-П. Мальрье. — М.: Мир, 1978. — 412 с.
- Кругляк Ю. А., Уитмэн Д. Р. Таблицы интегралов квантовой химии. Том I, — М.: Вычислительный центр АН СССР, 1965. — 439 + XLV с.
- Кругляк Ю. А. Таблицы интегралов квантовой химии. Том II, — Харьков.: Харьковский государственный университет, 1966. — 179 с.
- Кругляк Ю. А., Квакуш В. С., Дядюша Г. Г., Хильченко В. И. Методы вычислений в квантовой химии. Расчет пи-электронной структуры молекул простыми методами молекулярных орбиталей. — Киев: Наукова думка, 1967. — 161 с.
- Кругляк Ю. А., Дядюша Г. Г., Куприевич В. А., Подольская Л. М.,Каган Г. И. Методы расчета электронной структуры и спектров молекул. — Киев: Наукова думка, 1969. — 307 с.
- Левин А. А. Введение в квантовую химию твердого тела. — М.: Химия, 1974. — 240 с.
- Дунген Х., Лыгин В. Квантовая химия адсорбции на поверхности твердых тел. Пер. с нем. — М.: Мир, 1980. — 288 с.
- Эварестов Р. А. Квантовохимические методы в теории твердого тела. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1982. — 279 с.
- Бурштейн К. Я., Шорыгин П. П. Квантовохимические расчеты в органической химии и молекулярной спектроскопии. — М.: Наука, 1989.
- Хигаси К., Баба Х., Рембаум А. Квантовая органическая химия. Пер с англ.. — М: Мир, 1967.
- Минкин В. И., Симкин Б. Я., Миняев Р. М. Квантовая химия органических соединений. Механизмы реакций. — М.: Химия, 1986. — 248 с.
- Пюльман Б., Пюльман А. Квантовая биохимия. Перевод с англ. — М.: Мир, 1965. — 654 с.
- Ладик Я. Квантовая биохимия для химиков и биологов. Пер с нем. — М.:: Мир, 1975.
- Голованов И. Б., Пискунов А. К., Сергеев Н. М. Элементарное введение в квантовую биохимию. — М.: Наука, 1969. — 236 с.
- Гельман Г. Г. Квантовая химия. — М.: ОНТИ, 1937. — 546 с.
- Гельман Г. Г. Квантовая химия М.: Бином. Лаборатория знаний, 2012. ISBN 978-5-94774-768-3
- Губанов В. А., Курмаев Э. З., Ивановский А. Л. Квантовая химия твердого тела. — М.: Наука, 1984. — С. 304.
- Mueller M. R. Fundamentals of Quantum Chemistry. Molecular Spectroscopy and Modern Electronic Structure Computations. — Kluwer, 2001. — pp. 265.
- Y. Ellinger, M. Defranceschi. Strategies and Applications in Quantum Chemistry. From Molecular Astrophysics to Molecular Engineering. Edited by. — Kluwer, 2002.
- Koch W., Holthausen M. C. A Chemist’s Guide to Density Functional Theory. 2-ed. — Wiley, 2001. — pp. 293.
Хьажоргаш
- QChem.ru | Квантовая химия, QChem.ru | Квантовая химия | Сайт о квантовой химии (2017, 5 декабрь). Дата обращения: 5 февралехь 2026.
- УДК 544.18 Квантовая химия. teacode.com. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
- Квантовая химия в России. www.chem.msu.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
- Область исследования 02.00.17 Математическая и квантовая химия. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
- Программа кандидатского экзамена по специальности 02.00.17 «Математическая и квантовая химия». web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль. с официального сайта Высшая аттестационная комиссия Министерства образования и науки Российской Федерации. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
- Специальность - Математическая и квантовая химия - диссертации, вак, аспирантура, автореферат, кандидатская, докторская. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
- Химические науки Математическая и квантовая химия. web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 5 февраль.
Кхин дӀа темана тӀехь
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
