Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Кашкадарьинан область


Кашкадарьинан область (узб.Qashqadaryo viloyati) — Узбекистанан регион.

Административан центр — гӀала Карши.

Истори

Цу махкахь кхиъна турпалхой, вайн эрал 329-гӀачу шарахь шен турпалаллаца Александр Македонский цецваьккхина Спитамен а, йоккха а, нуьцкъала а Темуридан импери кхоьллина волу сийлахь-воккха Амир Темур а.

Юккъера Азин шуьйра аренаш, ГӀажарийчоьнах къаьстина Копет-Даг лаьмнин Ӏаьмнашца, гойту тайп-тайпана Ӏаламан хьелаш.

Копет-Даган къилбаседа лаьмнин когаш, ГӀажарийчоьнан лаьмнин Ӏаьмнаш санна, дика ду лаьмнин Ӏовраш жимачу барамехь лело; кхин а къилбехьа а, къилба-малхбалехьа а лаьтта шуьйра яьсса аренаш, къилба-малхбалера къилба-малхбузе кхаччалц дӀасакъаьстина Тежен (Харируд), Мургаб, Амударья, Кашка-Дарья, Зеравшан, дикка генахь Сир-Дарья хин тогӀешца. Тежен а, Мургаб а хиш дайна Кара-Кум яьссачу аренгахь; цхьана хенахь Амударья чу догӀура Кашкадарья а, Зеравшан а хиш; ткъа Амударья а, Сирдарья а Аралан хӀорда чу йоьду.

Кашкадарья область кхоьллина 1943 шеран 20 январехь СССР Лакхара Советан Президиуман омраца. Цу юкъа йогӀура Карши (административан центр) а, Шахрисабз а гӀаланаш, ткъа иштта Бухаран кӀоштах дӀакъаьстина Бешкент, Гузар, Дехканабад, Камашински, Карши, Кассан, Китаб, Чиракчи, Шахрисабз, Яккабаг кӀошташ. Кок-Булакан а, Миракин а кӀошташ кхоьллина 1943 шарахь, амма уьш дӀаяьхна 1957 шарахь, 1959 шарахь Шахрисабз дӀаяьккхира регионан муьтӀахь йолу гӀала статус. 1960 шеран 25 январехь регион дӀаяьккхира, цуьнан латта дӀаделира Сурхандарья областе. февраль 2019 шо.

1964 шарахь кхоьллира Камашински а, Чиракчин а кӀошташ, цул тӀаьхьа 1968 шарахь Китаб, 1970 шарахь Ульяновск, 1971 шарахь Дехканабад, 1975 шарахь Нишан, 1977 шарахь Ӏусман-Юсупов, Кобарек а, 1978 шарахь Колидажан а, Кобарек а,98 шарахь. 1981. 1979 шарахь Китаб а, Мубарек а елира регионан муьтӀахь гӀаланийн статус, ткъа Касан 1980 шарахь.

1986—1989 шерашкахь Кашкадарья областан куьйгалла деш вара Узбекистан Республикан хьалхара Президент Каримов Ислам.

Ширачу заманчохь, Амударьян хин цхьа дакъа, Аралан хӀордан къилба-малхбузехьа йолу Сарыкамышан бассейн юьзна, «Узбой» хи чудоьдуш хилла, Каспий-хӀорда агӀор дӀасадаьржина долу «Кара-Кум» яьссачу аренгахула. Амма вайн эрал хьалхара эзар шо долалуш, Узбойн хи, схьахетарехь, дӀадаьлла.

Зарафшан а, Амударья а хишна юккъехь лаьтташ йолу и территори, ширачу грекийн а, китайхойн а хроникашца, евзаш хилла Къилба Согд а, Къилба Туран а цӀарца. Карши чу мел вогӀург шеко йоцуш хир ву цуьнан шатайпачу структурашна юкъахь — Кашка Дарья хин бердаш вовшахтухуш долу дахчанан а, тӀулган а тӀай.

Ширачу заманахь Юккъерачу Азехь дукха хьолахь деш хилла бекначу дахчанех дина аркан тӀайш. Дийна дисина шира тӀайш XIV-XVI бӀешерийн шолгӀачу декъехь хилла ду. Царна юкъахь уггар доккха лоруш ду Амира Темура дина Кашкадарья дехьа тӀай. Хин йистера дехьадолуш долу дахчанан тӀай лаьтта шуьйрачу, лохачу аркашца вовшахтоьхначу 12 ницкъ болчу пирсашна тӀехь.

Иза дикка йоккха инженерийн конструкци ю: тӀай 122 метр деха а, 8,2 метр шуьйра а ду. ГӀорторийн тамашийна рельеф, аркийн говза могӀанаш, тӀай лакхарчу тӀехулара шера кӀорга хиларо кхуллу къаьсташ архитектуран сурт лаьтташ а, лаьтташ а йолу структуран.

2016-чу шарахь президентан Каримов Исламан инициативица дуьззина меттахӀоттийра Кашкадарья хина дехьа долу историн тӀай, цунна гонаха ерриг а 24 гектар латта дӀалоцуш йолу кхузаманан садаӀаран меттиг кхоьллина.[2]

Регионехь 997 историн хӀоллам бу. Шахрисабз гӀала ЮНЕСКО-н дуьненаюкъарчу тӀаьхьенан тептаре яьккхина ю. 2006 шарахь, иштта ЮНЕСКО инициативица, Карши гӀалано даздира шен 2700 шо кхачар.

Географи

Географи Кашкадарья кӀошт ю къилбаседа Узбекистанехь Кашкадарья хин бассейнехь, Памир-Алай лаьмнин къилбседа агӀонгахь. Регионан майда ю 28 570 км2, иза юста мегар ду Белги я Нидерландаш санна йолчу пачхьалкхашца.

Къилба-малхбалехь Сурхандарья кӀоштаца, къилба-малхбузехь Бухара кӀоштаца, къилбаседехьа Навоин а, Самаркандан кӀошташца а, малхбузехь Туркменистанан Лебапан кӀоштаца а, малхбалехь Таджикистанан СугӀд кӀоштан Пенджикентан кӀоштаца а (Нохия) доза ду. Цигахь ю ягориг а, газан конденсатан а ладаме Ӏалашдар[3]: Шуртан, Алан, Памук, Таваккал, Худжум, кхин а.

Климат

Кхузахь климат континентан ю, екъа ю, меттигашкахь субтропикан ю.

Бахархой

2022 шеран 1 августехь Кашкадарья кӀоштан бахархойн терахь дара 3 438 600 стаг[4], Узбекистанан регионашна юкъахь кхоалгӀа меттиг дӀалоцуш (14-х). Къаьмнийн хӀоттам Узбекистанан Кашкадарья кӀоштан бахархойн къаьмнийн хӀоттам 2021 шарахь: Цу тептарехь ду цу регионехь шайн бахархойн терахь 150 стагал сов долу къаьмнаш.

Къаьмнийн х1оттам

Узбекистанан Кашкадарья кӀоштан бахархойн къаьмнийн хӀоттам 2021 шарахь:[5]

Цу тептарехь ду цу регионехь шайн бахархойн терахь 150 стагал сов долу къаьмнаш.

  • Узбекаш — 3 098 673 я 92,90 %
  • Таджикаш — 135 262 я 4,06 % (Практикехь цхьаболу лули ромаш а, Юккъера Азин гӀажарий а дӀаязбина «таджикаш» санна)
  • Туркменаш — 36 297 я 1,09 %
  • Оьрсий — 20 345 я 0,61 %
  • Рома (коьртачу декъана лули) — 8 519 я 0,26 %
  • Татараш (коьртачу декъана Волжера гӀезалой) — 7 973 я 0,24 %
  • Азербайджанхой — 3000 я 0,09%
  • Украинцаш — 2 380 я 0,07 %
  • ГӀазакхий — 1 955 я 0,06 %
  • Корейцаш — 1 414 я 0,04 %
  • Беларусаш — 1 097 я 0,03 %
  • Эрмалой — 953 я 0,03 %
  • Жуьгтий (коьртачу декъана Юккъера Азера) — 816 я 0,02 %
  • ГӀиргӀизой — 214 я 0,01%
  • Каракалпак — 183 я 0,01 %
  • Гуьржий — 163 я 0,00%
  • Кхин халкъаш — 16 149 я 0,48 %

Административно-территориальное деление

Область 14 районах лаьтташ йу

  1. Чиракчинский район (центр — Чиракчи);
  2. Дехканабадский район (центр — п. Карашина);
  3. Гузарский район (центр — Гузар);
  4. Камашинский район (центр — Камаши);
  5. Каршинский район (центр — Бешкент);
  6. Касанский район (центр — Касан);
  7. Касбийский район (центр — п. Муглан)
  8. Китабский район (центр — Китаб);
  9. Кукдалинский район (центр — п. Еттитом)[6];
  10. Миришкорский район (центр — п. Янги Миришкор);
  11. Мубарекский район (центр — Мубарек);
  12. Нишанский район (центр — Янги-Нишан);
  13. Шахрисабзский район (центр — Шахрисабз);
  14. Яккабагский район (центр — Яккабаг).

Экономика

Коьрта промышленность ю ягориг а, энергетика а, гӀишлошъяран материалаш а, кӀезиг промышленность а, кхачанан сурсаташ кечдар а, мукх а, ялта а. Регион хьалхара меттиг дӀалоцуш ю махкахь углеводородийн (мехкадаьтта, газ, конденсат) а, Ӏаламан газ лелоран а декъехь. Арахьарчу инвесторшца цхьаьна болх беш ю 14 предприяти. Регионехь уггаре яккхий промышленни предприятеш йу:

  • АК «Узгеобурнефтегаз»,
  • УДП «Мубарекнефтегаз»,
  • УДП «Шуртаннефтегаз»,
  • УДП «Шуртанский ГХК»,
  • Мубарекский газоперерабатывающий завод,
  • Дехканабадский завод калийных удобрений,
  • Талимарджански ГРЭС.

2017-чу шарахь ПАО «ЛУКОЙЛ» кхиамца дӀайолийра коьрта производственни а, процессан а объекташ, Узбекистанехь Къилбаседа-Малхбузера Гиссар проектан коьртачу муьран декъашхоша. Цу объекташна юкъахь яра шарахь 4,4 миллиард кубометр номиналан ницкъ болу газ цӀанъеш йолу комплексан блок а, хьалха газ цӀанъеш йолу блок а, 4 газ гулйеш йолу станци а.

И объекташ болх бан йолаялар бахьана долуш Гиссар тобанан меттигашкахь газ арахецар кхаьчна проектан тӀегӀане гергарчу хьесапехь 14 млн кубометр дийнахь, я 5 миллиард кубометр шарахь. Карарчу хенахь цу кхаш тӀехь 37 продукци арахоьцу бӀов ю. Иштта проектана юкъадогӀура 300 километр лакхарчу напряженин электропередачийн зӀенаш а, ши электроподстанци а, 126 километр дӀасалела некъаш а дахкар.

Проектан меттигашкахь 64 эзар кубометр бетон дӀа а йиллина, гергарчу хьесапехь 12 эзар тонна болат конструкцеш а, 4 эзар сов тонна гӀирс а хӀоттийна, 286 километр биргӀанаш йина. ГӀишлошъярехь 3500 гергга подрядчикан белхахо а, 250 говзанча а вара «ЛУКОЙЛ» Узбекистанан операционни компанин (ПАО «ЛУКОЙЛ» долахь йолу компани), иштта 350 сов леррина гӀирс а, дакъалоцуш вара ГӀишлошъярехь «Гиссар» тобанан аренаш жигара кхиорехь.[7]

Коьрта юьртабахаман дакъош ду кӀади лелор, даьхнилелор, бешахь а, кемсийн а, шурин а, уьстагӀийн а, серийн а.

2013 шарахь дӀадийна латта гергарчу хьесапехь 680 000 гектар дара (царех ах гергга дажош дара), [8]регионехь болх беш яра 8025 ферма, 744 400 гектар латта дӀалоцуш.[Фермаш кегий ю — юккъера барамехь 92,7 гектар, 13 стаг балха хӀоттийна[9].[8]

Регионехь коьрта ялта дара ялта, дӀадийна 235 700 гектар майда, юккъера ялта 38,7 центнер гектарера.[7] 2013 шарахь 85 % ялта дӀадоккхуш дара фермашкахь [7] .

ШолгӀа меттиг дӀалоцуш ю уггаре а шуьйра кхиош йолу ялта — 2013 шарахь 162 600 гектар майдан тӀера 424 000 тонна гулдина [9] . Иштта 2013 шарахь кхиийна картолаш, уьш кхиийна 7000 гектар майданахь (126 300 тонна ялта гулдина), 15 600 гектар майданахь кхиийна ораматийн ораматийн (254 600 тонна ялта гулдина).

2014 шо долалуш регионехь 1 267 700 уьстагӀ а, Ӏахар а дара[10]. 2013 шарахь шарахь даьхний лелоран терахьаш хӀорш ду: 219 000 тонна дийна йозаллин жижиг, 829 400 тонна шура, 279,6 млн хӀоаш, 5 000 тонна шерша.

Транспорт

Юкъара цӀерпоштнекъан ерриг йохалла ю 494,4 км. Юкъара некъийн ерриг йохалла ю 3500 км (цу юкъахь 1500 км тодина некъаш).

Хокимы

  1. Хидиров Темир Пулатович (1991—1995),
  2. Пармонов Озод Давранович (конец 1995-03.06.1998),
  3. Бегматов Шухрат Рахимович (03.06.1998-28.07.2000),
  4. Хамидов Бахтияр Султанович (28.07.2000-26.12.2002),
  5. Зайниев Нуриддин Зайниевич (26.12.2002-2011),
  6. Джураев Туроб Икрамович (2011—2013),
  7. Рузиев Зафар Шаропович (2013—2019).
  8. Мирзаев Зойир Тоирович (2019—2021).
  9. Азимов Муротжон Бердиалиевич (с 2021).

Хьалха меттигаш

Яккабаг гӀалина уллохь ю эмир Тимур (Тамерлан) вина меттиг йолу Ходжа-Илгар эвла.

Кашкадарья кӀоштан ирригаци .

Согдан кӀоштан шолгӀа меттиг дӀалоцуш долу Кашкадарья хино дика хьелаш кхоьллина кӀоштан шира юьртабахаман культураш кхоллаяларна а, кхиарна а ширачу заманахь дуьйна.

Карши оазисан искусственни хи латтор дӀадолало кхузаманан Ханабад юьртахь. Кхузара дӀа Кашкадарьян аьрру а, аьтту а бердашца дӀаоьху масех йоккха ирригацин ӀиндагӀ.

Оцу ирригацин ӀиндагӀаша дӀахьулдо дерриге аьлча санна Карши Оазисан ирригацин латтанаш. «Косон Арик» дӀайолало Кургантепехь (юккъера бӀешерийн Фархурдиза), Кашкадарьян аьтту бердаца.

1970-гӀа шераш юккъе даххалц, Карши коьрта канал данле, и ирригацин ӀиндагӀ дӀасадаьржина Касан гӀала кхаччалц. Карарчу хенахь цу Ӏинан цхьайолу йисина меттигаш йисина Бойтеракъан эвла юьххьехь.

XV—XVI бӀешерашкара йозанан хьостанашкахь хьахош ду, Нахшабера къилбехьа дӀадоьдуш хилла Амтади Калон канав[11]а . Амтади Калон — «Косонан канава» олу шира цӀе. Цо ирригацеш йора «Паргуза» юьртана гергахь йолчу юккъерчу бӀешерийн яртийн латтанашна, цул тӀаьхьа Пирон (Дагайтепа) а, Шайхалитепа а станицашна.[12]

Шайхалитепан тӀаьхьа, ӀиндагӀ дӀадоьду Рагсарасана (Алтынтепа) а, Мудан (Мудинтепа) а гӀаланашна юккъехула, къилбседехьа дӀадоьду Пудина юьрта агӀор, цигахь хилла юккъера бӀешерашкахь Бадяна а, Тадяна а нах беха меттигаш. Цул тӀаьхьа ӀиндагӀ Шахри Хайбар (юккъера бӀешерийн Охурон) станицехула дӀадоьду, Касана гӀала кхачало. Амтади Калон, хетарехь, коьрта канал хилла, цу чуьра хин йист дӀайоьдуш хиларна.

Амтади-Калон, хетарехь, коьрта канал хилла, хӀунда аьлча цунах масех жима ӀиндагӀ гаьннаш долуш хилла, тӀаьхьо евзаш хилла Шербек Арык, Булмас Арык, Пулати Арык, Актепа Арык, кхин а. Ханабад юьртана уллохь, Кашкадарьян аьрру бердаца дӀайолало кхин цхьа коьрта канал, тӀаьхьо «Бешкент Арык» аьлла цӀе тиллина. Цуьнан пхи га хилла, оцу гаьннаш чулоцу, кхузаманан Карши гӀалина гонаха долу дерриге а бохург санна латтанаш.

XV—XVI бӀешерашкара йозанан хьостанашкахь хьахош ю «Жуйи Барин арыкъ». Цхьа а шеко яц, «Бешкент Арыкан» шира цӀе и хиларан. Жуйи Барин уггаре къилбаседан га таханлерчу дийне кхаччалц девзаш ду Анхоран канал аьлла, иза дӀадоьду Карши станицера 600 метр къилбехьа, Чакар махаллехула.

Айруман канаван шолгӀа га хилла, Айрум цӀарца. Цуьнан йисина меттигаш карарчу хенахь ларйина ю кӀоштан чоьхьарчу гӀуллакхийн урхаллин а, кӀоштан хокимиятан гӀишлонна а къилбехьа, цигахь фонтанаш йина. XV—XVI бӀешерашкара йозанан хьостанашца, Айруман Ӏинан кхидӀа а дӀадоьдуш хилла Кофиртепан къилбаседан йистошца, Губдин (Таллисортепа), Фиджакас (Тешиктепа, Кахлактепа), Кожар (Кожартепа) нах бехачу меттигашна тӀехула. Айруман Ӏинан кхин цхьа га, Кат юьртахула дӀадоьдуш хилла, Калай Зохаки Морон станицехьа.

XV—XVI бӀешерашкара йозанан хьостанашкахь хьахош ду Шиблиотан канава. Цу канаван цӀе герга ю хӀинцалерачу Шилви юьртан цӀарца. Оцу ирригацин ӀиндагӀехь хи кхачош хилла Коратепа, Шилви, Дашт, Файзиабад, кхин а ярташка. Ерриг а, Кашкадарья оазисан шира ирригацин канавано кхачо еш, дӀакъовлуш хилла дерриге а хи латтош долу латтанаш.

Археологи

2003 шарахь мустерин гӀирс а, пхоьалгӀа адаман метатарсал а карийна Ангилак Ӏуьргахь, Тешик-Ташан къилба-малхбузехь, Зеравшан лаьмнин къилбаседа когашкахь (Гиссар лаьмнин къилбехьа). Метатарсан барам бу неандерталхойн анатомица кхузаманан адамашка кхаччалц. Радиоуглеродан хан билгалъяккхарца, палеоантропологин карийнарг шена чохь долчу IV шардаран оьмар ю 38 000—44 000 шо.

Билгалдахарш

  1. ↑ Архивированная копия. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 22 июль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 20 июлехь
  2. ↑ История - Qashqadaryo viloyat hokimiyati(бил-боцу.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 декабрь.
  3. ↑ О Кашкадарьинской области. uz-honey.narod.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 декабрь.
  4. ↑ Certificate Error (инг.). stat.uz. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 декабрь.
  5. ↑ Постоянного население по национальным и / или этническим группам, городскому / сельскому месту жительства. data.egov.uz. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 13 декабрь.
  6. ↑ Қашқадарё вилояти Чироқчи туманининг чегараларини ўзгартириш ва Кўкдала туманини ташкил этиш тўғрисидаги масала муҳокама қилинди (узб.). Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис Сенати (2022 шеран 17 март). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 8 июль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2022 шеран 24 апрелехь
  7. ↑ ЛУКОЙЛ ЗАПУСТИЛ ОСНОВНЫЕ ПРОИЗВОДСТВЕННЫЕ ОБЪЕКТЫ В РАМКАХ ПРОЕКТА ГИССАР В УЗБЕКИСТАНЕ. Дата обращения: 13 декабрехь 2025.
  8. ↑ Иван Иванович Надеин. {{{заглавие}}}.
  9. ↑ Иван Иванович Надеин. {{{заглавие}}}.
  10. ↑ Иван Иванович Надеин. {{{заглавие}}}.
  11. ↑ A.V. Aksanov. {{{заглавие}}}. — Т. 4. — 2308-152X. — DOI:10.22378/2313-6197.2016-4-4.790-802.
  12. ↑ A.V. Aksanov. {{{заглавие}}}. — Т. 4. — 2308-152X. — DOI:10.22378/2313-6197.2016-4-4.790-802.

Ссылки

Категореш