Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Кальмараш

Дехар «Кальмар» хьажийна йу кхузе; хьажа. иштта кхин маьӀнаш.

Кальма́раш[2] (лат. Teuthida) — хьалха къастайеш хилла тоба итт куьг долу коьрта когаш долу моллюскаш. Тобанан векалийн дегӀ шиъ агӀонашкахь кхо са болу пилагаш йолу цилиндр кепара ира тӀехьа йолу. Корта дика къаьсташ бу дегӀах, цунна тӀехь лаьтта мекхаш тӀелотийлаш а, маӀарний а долуш. Царех бархӀ — иза йоца конус тайпана кепаш йу (куьйган олу царех), шиъ йоцаниг чаккхенгахь шорлуш. ДегӀан дохалла 0,7 см тӀера 5 м сов хуьлу, мекхаш а лаьрчи дохалла масийттаза йеха хила тарло. Чоьхьара лахьорч, готта маьӀа чкъурам кепара. Массо а тобанан векалийн йу радула а, цуо схьа а гулйой йуург охьу, шекъан Ӏийдарг. Цуо аракхуссу секрето басара до хи, къайла йоккху кальмар гира дийнатех. Нека до пилагашца, цӀеххьана ара туху хи шен мантийн кирара, иштта цара маневраш йо, хьалха а, тӀехьа а йоьду. ХӀоьаш (200 эзар гергга) дохку капсулаш чу, наггахь цхьацца, хи чу йа хин бух тӀе. Йевза 250 сов кеп[3]. Уггаре дукха а, тайп-тайпана а хуьлу тропикин хиш чохь. Российн Генара Малхбален а, къилбаседен а хӀордаш чохь йеха 30 сов кеп. Хаало хин техулара чкъоьрехь а, кӀоргачу меттигашкахь. Цхьайолчу кепаша йо генара дебаран миграцеш. Хьуьнара дум аса лела, масала, толлучу хенахь йа шен тӀаьхь толлучух кӀелхьара йолуш. Цхьа могӀа кепаша бос хуьйцу. Кегийра планктонан кепаш къаьста гӀийла кхиина оьзгашца, шен нека дан далар нисдо аммонин хлоридца шен дегӀехь. КӀорга хи чохь йеха кепаш чекх са гуш хуьлу йа таьӀна-цӀен бесара хуьлу, дукха йолчеран серла йуьйлу меженаш хуьлу (фотофораш). Кальмараш йуург йу дукхаха долчу чӀерашна, цергаш йолу киташна, хӀордан олхазаршна. Промыслан объект йу, хьалхара меттиг боккху лацаран чухоамца массо а моллюскийн тобанашна йукъахь. Адамо лелайо йуурган, фармакологехь молханашна а, косметикехь парфюмерин а.

ЦӀе

Дийнатан хӀокху заманан цӀе французийн орамаш долуш йу, Россехь Ж. Б. Ламаркан «БукъдаьӀахк йоцучера Ӏаламан истори» (1815—1822) арайаьлчхьана. Французийн маттахь «кальмар» дош (фр. Сalmar) хаало XVI бӀешарахь дуьйна calemar кепехь, тарло иза италихойн маттара схьаэцна хила, цигахь иза схьадаьлла, шен рогӀехь латинан маттара calamarius theca — «йозанан буту эрзан ботт» (дуста желт. κάλαμος — «буту эрз»).

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Кеп:Книга:Жизнь животных
  2. ↑ Кальмары / Чесунов А. В. // Исландия — Канцеляризмы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 569. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 12). — ISBN 978-5-85270-343-9.
  3. ↑ Cooke I. R., Whitelaw B., Norman M. et al. Toxicity in cephalopods. Evolution of venomous animals and their toxins. Netherlands: Springer. 2015. P. 1—15.

Категореш