Гессе, Иван Христианович
Иван Христианович (Крестьянович) Гессе (1757 — 1816 шеран 9 май, Москох) — Российн империн эскаран инарла-лейтенант, Москох гӀалин комендант.
Биографи
Иван Христианович Гессе вина 1757 шарахь лакхарчу эпсаран доьзалехь. 1788 шеран 9 мартехь иза тӀеийцира саксонийн артиллерин эскарера оьрсийн гӀуллакхе Гатчина тоьпан тобанехь сержант санна, дукха хан йалале дӀахьажийра Выборге, амма шведашца тӀемашкахь ца хилира, оццу шеран сентябрехь цӀавеара[1].
И. Х. Гессе вара гатчинийн эскарийн гатчинийн артиллерин тобанан хьалхара инструктор. Царевича Павел Петровича цунна хьалха декхар хӀоттийра уггаре а йоккхачу герзан чехкалле кхача. Гатчина герзан Ӏалашдаран меттигехь латтийра Гессен тайп-тайпана хӀилланех хӀолламаш, и гӀуллакх кхочушдархьама, къаьсттина, цуьнан проекташца йина цхьа могӀа герзан вагонаш, амма практикехь уьш нисделира «цхьаъ вукхунал атта доцуш»[1].
1792 шеран 13 сентябрехь Гессен командованино хьалаваьккхира шолгӀа лейтенант, 1793 шеран 25 июнехь лейтенант, 1795 шарахь капитан-лейтенант, 1796 шеран 26 октябрехь 3-гӀа даржан капитан[1].
1796-чу шарахь Гатчина артиллерин полкехь шен цӀарахчу ротан куьйгалхо вара иза. Павел I-чо, паччахьан Ӏарше хьалаваьлча, 1796 шеран 9 ноябрехь дехьаваьккхира иза «Спасательный гвардейский» артиллерин батальоне, ткъа 15 ноябрехь Москохан парадан майор хӀоттийра, ткъа 1797 шеран 15 майхь Москохан комендантан даржехь чӀагӀдира иза. майоран, подполковникан а, полковникан а даржехь, ткъа 1799 шеран 14 августехь инарла-майоран дарже кхаьчна, 1809 шеран 12 декабрехь инарла-подполковникан дарже кхаьчна[1].
Цо Россина дуккха а шерашкахь дина гӀуллакх билгалдаьккхира 1-чу даржан Сийлахьчу Аннин орденца.
Иван Христианович Гессе велира 1816 шеран 9 майхь, дӀавоьллина Кепехь: Введенски лаьмнашкахь дӀавоьллина меттиг (каш дайна)[1].
Цуьнан кӀант Павел шен ден лар тӀехь дӀавахара, тӀеман карьера хоржуш, иштта инарла-лейтенантан дарже кхаьчна.
Гессено шен заманхочо дийцарехь, гӀо дина Москох талораш лахдарехь, гӀаролхойн а, патрулийн а луьра Ӏуналла дарца. Дог дика стаг хиларна, москвахойн лерам хилира цуьнан. Граф Ростопчина дийцарехь, Гессе, «бодане схьавалар долу немцо», «уггаре а тоьлла стаг вара, хьанал, озабезам боцуш, коьртачу декъана арахьара кепаш латторца доьзна, амма иза гӀуллакх дан догӀуш вара сарахь 6 сахьт даллалц бен, цул тӀаьхьа иза буьззина шен турбана а, пуншна а дӀатарвелира». И рецензи нисло ала мегар ду А. М. Тургеневс шен «Билгалдаккхаршкахь» Гессех лаьцна дуьйцучуьнца. В. В. Селивановс Хессенах олу «немцойн салти», амма дика дог-ойла йолуш, «йиш йоцчу барамехь ледара»[1].
Иван Христианович Гессе а Москохан исторехь дӀайазвелира шен резиденцехь хиллачу самукъанечу хиламна, цхьана къоначу лейтенанта Юнис стоьла тӀехь лоха охьатаьӀна Ӏаш волу комендант шен доттагӀ, тӀаьххьарчун адъютант ву аьлла, гӀалатваьккхира. Хессен букъ тӀе а кхоссавелла, шен куьйгашца цуьнан косичкаш, лоьмарш санна, схьа а лаьцна, «Дера!» Хьал къаьстича, коменданта йуьхьӀаьржо дӀайаккха ца лиъна, къона эпсар губернатор Салтыков волчу дӀавигира, амма тӀаьххьарниг, Хессега ладоьгӀначул тӀаьхьа, комендант волчохь вела ца велархьама, сихха чоьнах аравелира. Хессен латкъамо нийсса бӀостанехьа тӀеӀаткъам бира сатуьйсучунна: цул тӀаьхьа ца хилира Юнина дуьхьал ладаме репрессеш, амма и дийцар юкъараллехь дийцаре деш йеххачу хенахь лаьттира, таханлерчу дийне кхаччалц дисина[2].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Гессе, Иван Крестьянович. azbyka.ru. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 сентябрь.
- ↑ Прогулки по старой Москве. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 сентябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 25 сентябрехь
Литература
- Формулярный список (Московский отдел Архива Главного штаба, книга формул. списков лейб-гвардии Артиллерийской бригады за 1815 г. № 250);
- «Русская старина» 1887 г., том LIV, 657 (Записки графа Ф. В. Ростопчина о 1812 г.), 1885 г., т. XLVII, 57 (Записки А. М. Тургенева),
- «Русский архив» 1869 г., стр. 173 («Из давних воспоминаний» В. В. Селиванова), 1902 год, І, 267;
- Ратч, «Сведения об Аракчееве», СПб.. 1864, стр. 78—166.