ВирчӀим
ВирчӀим (лат. Angélica) — Четарнаш (Apiaceae) доьзалера бецан ораматийн тайпа. Ораматан даймохк лору Евразин къилбаседе.
Дукхаха йолчу кепийн орамашкахь ду кумарин а, дабагӀа ден хӀуманаш а. Цхьайолу кепаш лелайо дарбанан ораматаш санна, ткъа кхин а кондитерски а, ликёр-къаркъанийн промышленностехь.
Ботаникин сурт хӀоттор
Шина шеран йа дуккха шеран бецан ораматаш гӀад долу орамца.
ГӀад зурмакепара, 30—90 см деха ду. Цхьадерш 2,5 м деха ду.
ГӀаш шозза йа кхузза мас йолуш санна декъна ду.
Зазанаш кегийра кӀайн, баьццаро-можа йа ровзана басехь ду, гулдина чолхе четаршка, зезангӀаш ланцеткепара йа эллипчкепара йу.
Стоьмаш букъа тӀехьара тӀетаӀийн, тӀемашкепара йисташкахула пӀендарчий долуш ду.
Даржар а, экологи а
Тайпанан векалш кхуьу Къилбаседа эхигехь а, Керла Зеландехь а.
Ораматаш дика кхуьу бай-аренан, кӀезиг хьаннаш йолчохь, хотешкахь, хьаннийн йисташкахула.
Этимологи
Angelica — тайпанан Ӏилманан цӀе — схьайолу латинан дешах angelus («малик», «делан хаамча»): ораматан дарбане хьелаш гайтина малико[2].
Классификаци
Таксономи
ВирчӀим тайпа йукъадоьду Четарнаш (Apiaceae) доьзалан Четарзазанан (Apiales) низмана[3]. Кладограмма APG IV системица:
| кхин а 6 добзал | ||||||||||||
| тайпана йукъайоьду 123 кеп | ||||||||||||
| низам Четарзазанаш | тайпа ВирчӀим | |||||||||||
| дакъа Зезагниш, йа Къевлина хӀу дерш | Четарнаш доьзал | |||||||||||
| кхин а 63 низман зезаган ораматаш | кхин а 506 тайпа | |||||||||||
Синонимаш
Тайпана синонимикина WFO сайтаца йукъайоьду лахара цӀераш:
Кепаш
WFO сайтаца 2023 шарахь, тайпанахь йу 123[3] кеп, царна йукъахь:
- Angelica acutiloba (Siebold & Zucc.) Kitag. — ВирчӀим иралара йолу
- Angelica adzharica Pimenov — ВирчӀим аджарин
- Angelica ampla A.Nelson — ВирчӀим шуьйра
- {{bt-latce|Angelica amurensis|aut=Schischk.|ВирчӀим амуран}
- Angelica angelicastrum (Hoffmanns. & Link) Cout.
- Angelica anomala Avé-Lall. — ВирчӀим тамашена
- Angelica archangelica L. — ВирчӀим дарбане
- Angelica arguta Nutt. ex Torr. & A.Gray
- Angelica atropurpurea L. — ВирчӀим цӀехо-таьӀна-цӀен
- Angelica biserrata (R.H.Shan & C.Q.Yuan) C.Q.Yuan & R.H.Shan
- Angelica brevicaulis (Rupr.) B.Fedtsch. — ВирчӀим доцу гӀад долу
- Angelica breweri A.Gray
- Angelica cartilaginomarginata (Makino ex Y.Yabe) Nakai
- Angelica cincta H.Boissieu
- Angelica czernaevia (Fisch. & C.A.Mey.) Kitag. — Черняевн вирчӀим
- Angelica dahurica (Fisch.) Benth. & Hook.f. ex Franch. & Sav. — ВирчӀим даурин
- Angelica dawsonii S.Watson
- Angelica decurrens (Ledeb.) B.Fedtsch. — ВирчӀим лаха уьду
- Angelica decursiva (Miq.) Franch. & Sav.
- Angelica genuflexa Nutt. ex Torr. & A.Gray
- Angelica gigas Nakai — ВирчӀим боккха
- Angelica glauca Edgew. — ВирчӀим сира
- Angelica gmelinii (DC.) Pimenov — Гмелинан вирчӀим
- Angelica hendersonii J.M.Coult. & Rose
- Angelica heterocarpa J.Lloyd
- Angelica japonica A.Gray — ВирчӀим японин
- Angelica keiskei (Miq.) Koidz.
- Angelica kingii J.M.Coult. & Rose
- Angelica koreana Maxim. — ВирчӀим корейн
- Angelica laevis J.Gay ex Avé-Lall.
- Angelica laxifoliata Diels
- Angelica lineariloba A.Gray
- Angelica lucida L. — ВирчӀим къега
- Angelica palustris (Besser) Hoffm. — ВирчӀим уьшалан
- Angelica pinnata S.Watson
- Angelica polymorpha Maxim.
- Angelica pubescens Maxim. — ВирчӀим кӀеда
- Angelica razulii Gouan
- Angelica sachalinensis Maxim. — ВирчӀим сахалинан
- Angelica scabrida Clokey & Mathias
- Angelica sinensis (Oliv.) Diels — ВирчӀим цийн
- Angelica sylvestris L. Кеп:Тип[1] — ВирчӀим хьуьнан
- Angelica tenuisecta (Makino) Makino
- Angelica tomentosa S.Watson
- Angelica ursina (Rupr.) Maxim. — ВирчӀим ченан
- Angelica venenosa (Greenway) Fernald
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 Тайпанан хаамаш Angelica(ингалс.) терахьийн базехь Index Nominum Genericorum Ораматийн таксономин дуьненайукъара ассоциаци (IAPT).
- ↑ Животные и растения. Иллюстрированный энциклопедический словарь. — М.: Эксмо, 2007. — С. 376—377, 384—385. — 1248 с. — 5000 (доп. тираж) экз. — ISBN 5-699-17445-1.
- ↑ 1 2 Angelica L. (инг.). World Flora Online. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 7 январь.
- ↑ Angelica L. (инг.). Germplasm Resources Information Network. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 7 январь.
Литература
- Ангелика // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Ангеликовый корень // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Ангеликовое масло // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Дягиль // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.
- Дягиль — хӏара Советан йоккхачу энциклопеди чуьра йаззам бу.
- Дудник // Биологический энциклопедический словарь.
- Дудник в Энциклопедическом словаре лекарственных растений на сайте Санкт-Петербургской химико-фармацевтической академии (Хьаьжина 11 июлехь 2009)