Бурч

Чкъоьргахь бурч[1], кхин а Хасстоьман цхьаьнашеран бурч[2] (лат. Cápsicum ánnuum), — цициг-комарийн доьзалера (Solanaceae) Capsicum тайпана кеп, кхин а цуьнан стоьмаш.

Чкъоьргахь бурч йуьртан бахаман хасстоьмийн культура. Дукха шеран ахколла, амма барамера климатан хьолехь кхиадо цхьаьна шеран орамат санна. Чкъоьрган бурч бекъало мерзачу а, кӀончу а сорташка. ТӀаьххьара хьахийначаьрна йукъахь бу цӀен кӀон бурч, вагош чам цунна ло алкалоида капсаицина[3]. Мерза чам болу тайп-тайпана кепаш — мерза бурч[4]. Кхин а дуккха а тайпана сорташ йу, масала, болга́рийн бурч.

ЦӀе

Орамат шуьйра йевза дукха цӀерашца: цхьашеран ка́псикум[1], цӀе бурч[1], цхьанашеран бурч[5], па́прика, хасстомийн бурч. Амма, дукха хьолехь «бурч» цӀе лелайахь а, ораматан цхан уьйра йац Ӏаьржа бурчан, иза бу бурчийн (Piperaceae) доьзалера Бурч (Piper) тайпана.

Латинан тайпанан цӀе Capsicum йелла латинан дешах лат. сápsа — тӀоьрмиг, стоьман кепаца[6]; кепан — лат. annuum — шеран, цхьаьнашеран лат. ánnus — шо, иза дихкина ду орамат йехачу хенаца[7].

Ботаникин сурт хӀоттор

undefined

Дукхашеран ахколла, дукха хьолехь кхиайо хастоьман культура санна цхьаьна шеран орамат санна.

ГӀаш атта, деха- йа йоцагӀожмаш йолуш, цхьацца хуьлу йа гулдина розетке хуьлу, баьццарчаьрна тӀера зайтан-Ӏаьржа-баьццара тӀекхаччалц.

Зезагаш даккхий, чет долуш, цхьацца йа цхьаьнатоьхна курсе; заза кӀайн йа баьццаро, наггахь можа бух болуш, йукъадалораш цӀехо-сийна йа цӀехо-сийна. Стоьмаш — харц деса цӀазамаш, дуккхухӀуш долу, цӀен, цӀен-можа, можа йа боьмаша, тайп-тайпана кепаш а, барамаш а (0,25 тӀера 190 грамм тӀекхаччалц). Акха кепара хаало Америкин тропикин кӀошташкахь.

Баржар

Даймохк — Йуккъера Америка[8], тропикин кӀошташкахь иза болу акха. Кхиабо къилба барамера, субтропикийн, массо континентийн тропикийн шораллашкахь.

Фармакологин хьелаш а, лелор а

Дарбанан Ӏалашонна лелабо кӀо сортийн стоьмаш чкъоьргийн бурчан.

Чкъоьрган бурчах йина препараташ аппетит тойо, карзахвоккху, акхахажавао, бактерицидан хьелаш до. ТӀехула цхьа могӀа препараташ йу (пластырь, настойка, линимент) тӀоьхалара лазар дӀадоккхуш, карзах йоккху болх беш[6].

Дарбанан Ӏалашонна лелайо чкоьргийн бурчан настойка, молуш лелайо аппетит ойуш гипоацидан гастрит, ахили, дисбактериоз йолучу хенахь. Препарат йукъайогӀу гӀора ца войту мархьамна, линименташна йукъа. Бурчан пластыро лазар йухадоккху энаш, невралги, миозит, люмбаго, плекситаш хилча. Иштта Ӏалашонна лелайо препараташ «Капсин» а, «Капситрин» а[9].

Бурч лело ца магадо голайоьхьан а, зорхан даӀ долу цамгар а хилча, ира а, гуттаренна а гастриташ, энтероколиташ, колиташ хилча, ира а, гуттаренна а гепатиташ, холециститаш хилча, кхин а жаннийн цамгар хилча[10].

Билгалдахарш

  1. 1 2 3 Русское название таксона — согласно следующему изданию:
    Шретер А. И., Панасюк В. А. Словарь названий растений = Dictionary of Plant Names / Межд. союз биол. наук, Нац. к-т биологов России, Всерос. ин-т лек. и ароматич. растений Рос. сельскохоз. академии; Под ред. проф. В. А. Быкова. — Кенигштейн/Таунус (Германия): Кельтц Сайентифик букс, 1999. — С. 144. — 1033 с. — ISBN 3-87429-398-X.
  2. БРЭ, Ю.М. Андреев.
  3. Перец стручковый // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  4. Кеп:ГОСТ
  5. Жуковский П. М. Культурные растения и их сородичи. — 3 изд.. — Л.: Колос, 1971. — 752 с.
  6. 1 2 Энциклопедический словарь лекарственных растений и продуктов животного происхождения: Учеб. пособие / Под ред. Г.П.Яковлева и К.Ф. Блиновой. — СПб: Изд-во СПХВА, 2002. — С. 219. — ISBN 5-299-00209-2.
  7. Каден Н. Н., Терентьева Н. Н. Этимологический словарь научных названий сосудистых растений, дикорастущих и разводимых в СССР. Вып. 1. А / под ред. доцента В. И. Мирошенковой. — МГУ им. М.В.Ломоносова. — М: МГУ, 1979. — С. 159—160. — 228 с. — 550 экз.
  8. Гринкевич, 1991.
  9. Соколов С. Я. Фитотерапия и фитофармакологияː Руководство для врачей. — М: Медицинское информационное агентство, 2000. — 976 с.
  10. Лекарственные растенияː Энциклопедический справочник = Лікарські рослиниː Енциклопедичний довідник / Под ред. А.М.Гродзинского. — Киев, 1989. — 544 с.

Литература

  • Красный перец (Capsicum annuum L.) // Лекарственные растения / Под ред. Н.И. Гринкевич. — М.: Высшая школа, 1991. — С. 156—157. — 398 с.
  • Перец овощной / Андреев Ю.М. // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь