Була
Була[1] (лат. Bison bonasus), — йесамаӀашйолчеран доьзалера стерчийнн бухара доьзалера бизонийн тайпана декхаш долу дийнат шалабергашйолу кеп.
ТӀаьххьара акха стерчийн векал Европехь[2][3]. Хьалхара ЙуккъерабӀешарахь була хаалора Малхбузен, Йуккъера, Къилба-Малхбален Европин хьаннашкахь. Уьш йеха — гӀа долу а, баганан а, ийна а барамера климатан хьаннашкахь. Иза бажца лела, бежехь хуьлу 12 - 20 дийнат, лаьтта хьелех а, эсанех а, кхиина баьлла сту бежех кхета деба оьшучу муьрех.
Уггаре гергарниг були йу америкин бизон (Bison bison), цуьнца цуьнан хьуьнар ду деба шена ма-луъу, дебаш тӀаьхье а ло — булабизон.
Дукха хан йоццуш булин популяци Европехь лаьттара шина бухаракепах: кавказан булех (Bison bonasus caucasicus) а, аренан булех (Bison bonasus bonasus) а. Кавказан буланаш халлака йина таллархоша, хӀинца йу гибридан аса аренан буланашца (аренан-кавказан аса), силсил церан хьалайоьду цхьаьнга — Кавказ цӀе йолчу стуне, иза цӀена цӀий долу кавказан булин бухаракепан векалех тӀаьххьарниг йара. ХӀинца хӀора цӀена цӀий долу дуьненара дийнат тайпанан жайнин тӀе йоккху, иза лелайо Беловежски къоман паркехь.
XX бӀешеран 20-гӀачу шерашкахь була хӀу дарна кхерамехь йара. ТӀаьххьара акха кавказан буланаш йайира Малхбузен Кавказехь 1926 шарахь[4], ткъа аренан асан акха Ӏаламехь тӀаьххьара векал йийна 1921 шарахь Беловежски луьстенахь[5]. Таханлера буланаш схьайевлла шийтта буланех, уьш йара XX бӀешо долалуш зоопаркашкахь а, заповедникашкахь а[6]. Низкая генетическая изменчивость является одной из главных угроз для долгосрочного сохранения вида[7]. Иза Ӏалашйеш зоопаркаша а, наха а къахьегарна, 1952 шарахь таро хилира йуха а охьаховшо хьалхара маьрша буланийн бажа Беловежски луьстехь. 2013 шарахь дуьненахь йара 5249 була, царех 1623 дийнат чуйоьллина йара, ткъа 3626 — ахмаьршачу хьолехь йара[8].
2020 шо долалуш дуьненахь йара 8461 була, царех маьрша лелаш — 6244, ахмаьрша — 479, дӀатесна — 1738. Дуьненахь уггаре дукха буланаш йу Польшехь (2269 була), Беларусехь (2101 була), Россехь (1588 була), Германехь (564 була). Оцу йеа пачхьалкхехь йу 6522 була, йа 77 % берриг дуьненан коьртех[9].
Систематика а, генетика а
Була филателехь
Булин суьртаца хьалхара поштан марка арахецна Польшехь 1954 шарахь.
Марканаш буланашца арахийцира поштан администрацеш Шира а, Керла а Дуьненахь.
Хьажа кхин а
- Приокско-Террасни заповедник
- Клязьминско-Лухски заказник
- Токсово (Петарбухин уллера булабизоний заповедник)
- Булин питомник СО РӀА
- Къоман парк «Орёлан Полесье»
Билгалдахарш
- Комментареш
- Хьосташ
- ↑ Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. 5391 назв. Млекопитающие. — М.: Русский язык, 1984. — С. 129. — 10 000 экз. — ISBN 5-200-00232-X.
- ↑ Красная книга Республики Беларусь = Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь. — Мн. : Беларуская Энцыклапедыя, 1993. — ISBN 5-85700-095-5.
- ↑ Флинт В. Е., Белоусова И. П., Перерва В. И., 2002, с. 5.
- ↑ Башкиров И. С. Кавказский зубр. — Москва: Главное управление по заповедникам, зоопаркам и зоосадам, 1939. — С. 3—72.
- ↑ Михайлов Р. Гибель и возрождение Кавказского зубра (2012 шеран 7 август). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 11 май. Архивйина 2015 шеран 18 майхь
- ↑ Krasińska M., Krasiński Z., 2008, S. 42.
- ↑ Bemmer A. Lob des Wiederkäuens // Der Tagesspiegel. — 2013. — Т. 28. Архивйина 2015 шеран 10 майхь.
- ↑ Księga Rodowodowa Żubrów 2013. — Białowieża, 2014. — С. 8. — 100 с. — ISBN 1230–459X. (Архивйина 2016 шеран 20 апрелехь).
- ↑ Научный отдел. Новая Родословная книга зубров. Национальный парк «Беловежская пуща» (2020 шеран 25 август). ТӀекхочу дата: 2021 шеран 16 январь. Архивйина 2021 шеран 21 январехь
Литература
- Соколов В. Е. (отв. редактор), Вольскис Р. С., Гиляров М. С., Громов И. М., Даревский И. С., Заянчкаускас П. А., Иванов А. В., Ильичёв В. Д., Лукин Е. И., Неронов В. М., Никольский Г. В., Попов В. А., Расс Т. С., Рыжиков К. М., Световидов А. Н., Свешников В. А., Смирнов Н. Н., Старобогатов Я. И., Суханов В. Б., Степанян Л. С., Флёров К. К., Хаберман X. М., Шварц С. Л., Щербак Н. Н., Юдин К. А., Яблоков А. В. Зубр. Морфология, систематика, эволюция, экология. — Москва: «Наука», 1979. — 496 с.
- Немцев А. С., Раутиан Г. С., Пузаченко А. Ю., Сипко Т. П., Калабушкин Б. А., Мироненко И. В. Зубр на Кавказе. — Москва-Майкоп: «Качество», 2003. — 292 с. — ISBN 5-901701-40-2.
- Карцев Г. П. Беловежская Пуща: Её исторический очерк, современное охотничье хозяйство и Высочайшие охоты в Пуще. — Санкт-Петербург: «Артистическое заведение А. Ф. Маркса», 1903. — 414 с.
- Перерва В. И. Возвращение зубра. — Москва: «Колос», 1992. — 207 с. — ISBN 5-10-001536-5.
- Флинт В. Е., Белоусова И. П., Перерва В. И., Казьмин В. Д., Киселёва Е. Г., Кудрявцев И. В., Пирожков Н. В., Сипко Т. Г. Стратегия сохранения зубра в России. — Москва : Всемирный фонд дикой природы (WWF)/Российская Академия наук, 2002. — 45 с. — ISBN 2227-8397.
- Gottschalk F. Wisentinseln — Lebensbilder des europäischen Urwaldriesens. — Tessin: WAGE, 2002. — ISBN 3-9807492-5-8.
- Krasińska M., Krasiński Z. Der Wisent. — Die Neue Brehm-Bücherei. — Hohenwarsleben : Westarp Wissenschaften, 2008. — Bd. 74. — ISBN 3-89432-481-3.
- Mohr E. Der Wisent. — Leipzig: Akademische Verlagsgesellschaft Geest & Portig, 1952. — ISBN 3-89432-481-3.
- Niethammer J., Krapp F. Handbuch der Säugetiere Europas. — Paarhufer (Suidae, Cervidae, Bovidae). — Wiesbaden : Aula, 1986. — Bd. 2. — ISBN 3-89104-026-1.
- Nigge K., Hagen K. S. Die Rückkehr des Königs. Wisente im polnischen Urwald. — Steinfurt: Tecklenborg, 2004. — ISBN 3-934427-46-4.
- Pucek Z., Belousova I. P., Krasińska M., Krasiński Z. A. and Olech W. European bison (Bison bonasus). Current state of the species and an action plan for its conservation // IUCN/SSC Bison Specialist Group. — Strasbourg, 2003.
- Pucek Z., Belousova I. P., Krasińska M., Krasiński Z. A. and Olech W. European Bison. Status Survey and Conservation Action Plan. — Gland, Switzerland and Cambridge, UK: IUCN/SSC Bison Specialist Group., 2004. — ISBN 2-8317-0762-5.
Хьажоргаш
- Bison bonasus Linnaeus, 1758 — Зубр. Позвоночные животные России. Институт проблем экологии и эволюции им. А. Н. Северцова Российской академии наук. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 21 май.
- Зубр // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Зубр европейский
- Зубры и туры в долине Кирзыча(ТӀе цакхочу хьажорг) Записки Юрия Михайловича Последова 1985 год.
- Фернандо Моран: сохраняя зубров, спасаем людей
- Зубр в Красной книге Украины