Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Большой Уран

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Уран.

Большо́й Ура́н[1] (Большой Чуран[2]) — Оренбурган областера Сорочинскан, Новосергиевкин, Переволоцкан кӀоштара эрк. Самарин аьтту га. Эркан дохалла — 155 км[2][3]. Хи гулде майда — 2200 км²[2][3].

Долало Общи Сырт акъари тӀехь[3], къилба-малхбузен. Охьадоьду дукхах дерг малхбуза агӀор. Хи оьцу дешачу лайшкара[3]. Чукхета Сорочинскан хилоттийлехь, 1997 шарахь Самара эрк тӀехь йиллина йолу[4]. ЦӀере хьаьжна ца Ӏаш, эрк доца ду, бассейнан жима йу, Самарин геннал Мали Уран.

Даккхий геннаш — эркаш Балейка, Максютка, Камышка, Солоновка, Гусиха. Дерриг ду 26 га[4].

Лакхенашкахь эркан тогӀи готта йу, V-кепара, лахо хуьлу нойкепара. ТогӀин бердаш тайп-тайпана ду: аьтту — Ӏункара, лекха; аьрру — легӀана, беха. АгӀонаш тӀера геннаш цхьабосса ду, дукха боьранаш йу, церан лакхенашкахь латта аьхна ду йа бай-аренан ораматаш йевлла йу. Эркан тогӀе шуьйра, шина агӀор йу, эрк рогӀехь аьтту берд тӀе, аьрру берд тӀе догӀу. Эрко дуьта Ӏаьмнаш а, кхес а, царна йукъахь ширанаш а, шуьйра харшца. Лахенашкахь эрк декъало, хӀунда аьлча охьадахаран масалла охьйужу. Эркан харш сетташ ду. Эркан дакъош Ӏаьмнаша дуза, алсама лакхенашкахь[4].

Хи дисина лаьтта бутт гергга, максимум хи лаьтта масех дийнахь. Дистинчу хенахь хи хьаладолу 4−5 метр (8 кхаччалц). Хи охьа ца доьду цхьаьнаэшшара: йуккъерадукхашеран хи дайар 4,77 м³/сек (дуьстина Ивановка ШолгӀачехь), йуккъерамаксималан — 156 м³/сек. Эрк охьадахар ду 0,151 км³/шарахь. Хи лекъа аьхка, хӀоьттина ду, гурахь хи тӀекхета. Ша лаьтта 150 дийнахь гергга, ша бо ноябрехь, беша апрелехь. Ша охьабоьду 2-3 дийнахь[4].

Эркан хиш леладо цунна тӀаьхь йолчу нах беха меттигаша (лакхенашка): посёлкаш Родински, Губовски, Среднеурански, Нижни Кунакбай, Приуранни, йарташ Ивановка ШолгӀа, Михайловка ШолгӀа, Каменка, Первокрасни, Малаховка, Ключёвка, Нестеровка, Боголюбовка, Балейка, Камышка, Судьбодаровка, Ахмерово, Верхни Кунакбай, Габдрафиково, Кичкасс, Кубанка, Степановка, Кутлумбетово, Алмала. Эрка чохь чӀара бу[4].

Этимологи

Башкирийн цӀе — Оло Соран. Филолог У. Ф. Надыргулов (Уфа гӀала) лору, дош СОР, шуьйра даьржина туьркийн меттанашкахь (кхазакхийн сор — «дуьра Ӏам», кхаракалпакийн сор — «кӀайн латта»). Цуьнан бух тӀе, Надергуловн хетарехь, тӀетоьхна суффикс -АН. Большой Уран охьадоьду кӀайн латтан бай-аренехь. Топониман, иштта кепара, маьӀна ду «Дуьра /эрк/»[5].

1820—1827 шерашкара В. П. Пядышевн Российн империн Географин атлас тӀехь, гидроним Большой Уран, ду хӀинца Мали Уран олург[6]. 1860 шеран Н. И. Зуевн Российн Империн Ма-дарра атласца а, Российн атласца (1800 шо) а, Мали Уранах олура Уран, ткъа Большой Уранан цӀе Верхни Уран[7].

Билгалдахарш

  1. ↑ Кеп:СНГОСНГ
  2. ↑ 1 2 3 «Большой Уран (Большой Чуран)» — Пачхьалкхан хин реестран объектех хаам.
  3. ↑ 1 2 3 4 Большой Уран // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров).
  4. ↑ 1 2 3 4 5 Большой Уран. — статья из научно-популярной энциклопедии «Вода России».
  5. ↑ Стрельников С. М. Географические названия Оренбургской области. — 2 издание, доп. и исправл.. — Кувандык: издательство С. М. Стрельникова, 2002. — С. 153—154. — 176 с. — ISBN 5-900802-18-3.
  6. ↑ Imperiia: Mapping the Russian Empire (инг.). harvard.edu. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 11 ноябрь. Архивйина 2019 шеран 2 ноябрехь
  7. ↑ Подробный атлас Российской Империи Н. Зуева, 1860. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 11 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 14 августехь

Категореш