Биологин кепийн дуьненайукъара де

Биологин тайп-тайпвнал — иза дуккху кепара дийна организмаш йу: бактерийн тӀера экосистемин тӀекхаччалц^[3]. Биотайп-тайпаналло гӀо лоцу йукъара балансан, латтайо йерриг оьшург дахарна (хи, йуург, цхьаьнаэшшара климат, экономикин кхиар, кхин дерг а). Масала:

• дуьненан ДЧС доккха дакъа ма-дарра дозуш ду Ӏаламан ресурсех;
• дукхачу нахана хӀорд рицкъанан хьоста ду;
• ораматаша адаман 80% сов кхача ло;
• латтан а, океанан а экосистемаш лела «углерод дӀакхоллурш» санна, и.дӀ.кх.а^[4][5].

Биотайп-тайпаналла йаро мацалла йарна, зоонозаш шорйаларна, климат хийцайаларна кхерам бу, кхечу тӀаьхьенашна а^[6].

Биологин тайп-тайпаналла дӀайаларан коьрта бахьанаш ду адамийн экономикин жигаралла чӀогӀа хилар, Ӏаламан ресурсех иррационалан пайдаэцар^[6][4], бахархойн терахь алсамдалар, тӀех сов лелор, Ӏаламан бехдар^[7].

Дуьненайукъара биологин тайп-тайпаналлин ден Ӏалашо йу йукъараллин тидам тӀебахийтар фаунин а, флорин а векалш дӀабовларан а, лахбаларан а баланашна^[8][9].

ЮНЕСКО-н инарлин директор Азуле Одрэ^[10]:

Вайна оьшу радикалан кепара хийца гонаха долчу Ӏаламца а, вайца цхьаьна кху планетехь дехачу кхолламашца а йолчу йукъаметтигийн кеп, массарна а бакъдолу йукъара дуьнен план хӀотто а, дӀахӀотто а дӀадоло.

Термин «биологин тайп-тайпаналла» гучуйелира 1970-гӀа шерашкахь^[11]. Цул тӀаьхьа итт шо даьлча, цунах шуьйра пайдаэца болабелира лелоран а, фундаментан а биологин декъехь^[12].

1992 шеран 22 майхь Рио-де-Жанейро тӀеийцира Биологин тайп-тайпаналлехь конвенци^[8] — дуьненайукъара бакъонийн документ, хьажийна долу биотайп-тайпаналла Ӏалашдан^[13]. 29 декабря 1993 года конвенция вступила в силу^[2]. 2025 шеран май беттан хьолехь документан 196 пачхьалкхо ратификаци йина^[14].

Цул тӀаьхьа конвенцина тӀеийцира хӀара: Картахенан протокол биокхерамазаллин хьокъехь (2000), Нагоян протокол генетикин ресурсашка кхачаран а, царех пайдаэцарх хуьлу пайда нийсонца а, нийсонца а бекъаран а хьокъехь (2010), Нагоян-Куала-Лумпуран картогенан а, протокол кхачойаран протокол (2010) биокхерамазаллин хьокъехь (2010 шо)^[2].

1994 шеран 19 декабрехь ВКъКх Инарла Ассамблейно кхайкхийра Дуьненайукъара биологин тайп-тайпаналлин де, сацам бира иза даздан 29 декабрехь (биологин тайп-тайпаналлин конвенци ницкъе йаьлла де)^[1]

2000 шеран декабрехь Инарлин Ассамблейно сацам бира Ӏида дехьадаккха 22 майн (конвенцин куьг йаздина де)^[15].

2015 шарахь дуьненан лидерша тӀеийцира 17 лаьтташ йолу кхиаран Ӏалашо (2030 шеран лаьтташ йолу кхиаран повесткехь билгалйаьккхина), царех цхьаъ йара биотайпаналла дӀайалар сацоран Ӏалашо^[16].

2022 шеран декабрехь 196 пачхьалкхо тӀеийцира Куньмин-Монреалан дуьненайукъара Ӏамат биотайпаналла ларйарехь^[4]. Ӏаламан ресурсех хаддаза пайдаэцарна а, биотайпаналла Ӏалашйарна а, экосистемаш меттахӀитторна а лерина 23 декхар ду документ тӀехь. Документ кхочушдархьама пачхьалкхашна оьшу къоман стратеги а, биотайпаналла ларйаран гӀуллакхдаран планаш а хӀитто^[17].

Биологин тайп-тайпаналлин дуьненайукъара денна тема кхайкхайо хӀора шарахь. ВКъКх Инарлин секретаро зорбатуху кхайкхамна иэсан терахь.

Дерриге а дуьнентӀехь цу дийнахь дӀахьо тайп-тайпана барамаш: Ӏалам Ӏалашдаран хьокъехь лекцеш, Ӏалам Ӏалашдаран фестивалаш, гайтамаш^[18], хиш цӀандеш акцеш, хьаннаш цӀанйеш, кхин а.

Иштта арахоьцу Дуьненайукъарчу биологин тайп-тайпаналлин денна лерина зорбанаш^[2].

• 2002 — «Хьаннийн биотайп-тайпаналла»^[19].
• 2003 — «Биотайп-тайпаналла а, къоьллица тӀом латтор а — хаддаза кхиаран кхачамбацарш»^[2].
• 2004 — «Биотайпаналла: кхача, хи, могашалла массарна а».
• 2005 — «Биотайпаналла: хийцалуш долчу вайн дуьненахь дахаран страховка».
• 2006 — «Екъачу меттигашкахь биотайпаналла ларъяр»^[2].
• 2007 — «Биотайпаналла а, климат хийцайалар а».
• 2008 — «Биотайпаналла а, йуьртабахам а».
• 2009 — «Инвазиван тайпанаш».
• 2010 — «Кхиаран а, къелла дӀайаккхар а, биотайпаналла а»^[2].
• 2011 — «Хьуьнан биотайпаналла».
• 2012 — «ХӀордан биотайпаналла».
• 2013 — «Хи а, биотайпаналла а».
• 2014 — «ГӀайренан биотайпаналла».
• 2015 — «Биотайпаналла хаддаза кхиаран Ӏалашонашна»^[2].
• 2016 — "Биотайпаналла коьртачу агӀор дӀахӀоттор, адамийн дахар а, рицкъ а латторехь"^[8].
• 2017 — «Биотайпаналла а, хаддаза туризм а».
• 2018 — «Биотайпаналлин гӀуллакхийн 25 шо кхачар даздар».
• 2019 — «Вайн биотайпаналла, вайн кхача, вайн могашалла»^[7].
• 2020 — «Ӏаламна вайн хьелаш».
• 2021 — «Тхо сацаман дакъа#ForNature»
• 2022 — «Массо а садолчу хӀуманан йукъара кхане кхуллуш»^[2].
• 2023 — «Барт барера гӀуллакхе кхаччалц: биотайпаналла меттахӀоттор».
• 2024 — «Планан декъашхо хила».
• 2025 — «Ӏаламца барт хилар а, хаддаза кхиар а

• Дерригдуьненан акха Ӏаламан де (3 март).
• Дуьненайукъара хьаннийн де (21 март).
• Дуьненакъайура тропикийн де (29 июнь).
• Дерригдуьненан хӀордан де (билгала терахь дац; даздо сентябран чеккхенгахь).
• Дийнаташ ларйаран дерригдуьненан де (4 октябрь).