«Даймохк ларбархой» фонд

• тӀеман ветеранан статус йаккхарехь а, цуьнан документаш кечдарехь а гӀо лацар;
• СВО-хь дакъалаьцначу тӀеман ветеранашна леррина Ӏуналла дар;
• социальни гӀо схьаэцарехь а, цунна кечам барехь а гӀо лацар;
• балха хӀотторехь гӀо лацар;
• говзаллин а, лакхара а образовани кхачарехь, йуха Ӏаморехь, говзалла айарехь гӀо лацар;
• молханаш а, медицинин гӀирсаш а, РФ-хь регистраци йина доцурш а йукъа а лоцуш, латторехь гӀо дар;
• федеральни лараман йукъа ца догӀу техникин реабилитацин гӀирсаш латторехь гӀо дар;
• заьӀапхочунна луш долу техникин реабилитацин гӀирсаш а, гӀуллакхаш а, шайна йукъахь лакхарчу говзаллица йина протезаш а, протезан-ортопедин хӀуманаш а йолуш, схьаэцарехь гӀо дар;
• медицинин реабилитаци а, паллиативни медицинин гӀо а кхачарехь гӀо лацар;
• санаторин-курортин дарба дарехь гӀо лацар;
• цӀахь Ӏуналла дарехь гӀо лацар;
• заьӀапхойн индивидуальни хьашташца беха хӀусамаш нисйар;
• кегийрхой патриоталлица кхиор;
• СВО-н декъашхойн а, кхечу нехан а хьуьнарш гӀарадаккхарна лерина йолчу программашкахь дакъалацар.

Фондан гӀуллакхашна тӀехьажар

Фондан болх, сацамаш бар, ахчанах пайдаэцар, законаш лардар шен тергонехь латтадо попечительски совето^[9].

2023 шеран апрелера октябрь бутт кхаччалц фондан филиалшка СВО-н декъашхошкара а, церан доьзалхойх а 323 эзар дехар кхаьчна^[13]. Анна Цивилёвас дийцарехь, дехарш динчарех 70 % гӀо доьху документаш кечдарца а, льготашца а, ткъа иштта федеральни а, региональни а выплатш схьаэцарца:

ТӀеман-лоьрийн комиссешца гӀоьртина хьал ду. ХӀунда аьлча, сихонца операцеш йина, аренан госпиталашкахь дарба лелийна болу кӀентий наггахь «справка сто» йоцуш бисна, иза командиро чӀагӀйан йезаш йу, стаг тӀамехь лазийна хиларна тоьшалла деш. Цундела, иза граждански госпитале дарба чекхдаккха вогӀуш, и справка ца хилча цунна юкъара цамгаран инвалидность бен йала йиш йац, ткъа цуьнца кхечу кепара ахчанаш догӀу^[14].

СВО-н 2 эзар гергга ветерано, шайна йукъахь долара тӀеман компанийн эскархой а болуш, протезаш хӀитторах лаьцна хаттарш дина, хаам бира фондан председателан заместитела Сергей Вылегжанинс^[15]. 2023 шарахь ветеранашна лакхарчу технологин протезаш латторна 1 миллиард сом къастийна. Амма, фондан председатело Анна Цивилёвас билгал ма-даккхара, мехкахь реабилитацин а, протезаш хӀитторан а, протезех пайдаэца Ӏаморан а система кхачам болуш кхиъна йац^[16]. Дукха хьолахь генарчу гӀаланашкара а, йарташкара а ветеранашна консультаци эца Москохе а, Петарбухе а баха дезаш хуьлу:

ХӀора истори ша-тайпа йу, протез харжа йеза, реабилитологца цхьаьна болх а беш, кӀентий цунна Ӏамош. ХӀунда аьлча таханлера лакхара технологин протезаш Ӏамо а, царах вола а хан оьшу. Тхуна гора, реабилитацин центрашка когашна протезаш хӀиттийна болу кӀентий коляскица богӀуш, уьш [протез — ред.] куьйгахь а хьош, хӀунда аьлча царех пайдаэца ца хаьа царна. Ткъа ахь царна и Ӏаморан курс йелча, церан таро хуьлу лами тӀера охьабахка а, лела а, бовда а, спорт лело а, нека дан а^[14].

Цивилёвас дийцарехь, могашалла Ӏалашйаран а, къинхьегаман а министерствош гӀо лацарца кхуллуш йу протезан предприятийн реестр, регионашкахь вовшахтухуш йу протезаш йеш а, уьш Ӏалашйеш а центраш.

Ресурс йу, цунна дукха ахча дайа а ца оьшу. Кхузахь дан дезарг ведомствашна йукъара зӀе тайарца а, жоьпалла нийса дӀасадекъарца а доьзна ду, иза хӀора субьектехь йа федеральни округехь хила дезар тидаме а оьцуш^[17].

2025 шеран 11 июнехь Российн Федерацин президентан Администрацин куьйгалхочун хьалхарчу заместитела Сергей Кириенкос дӀахьедира, социологин талламашца, 95 % ветеранашна дика хаьа фондан гӀуллакхех лаьцна, 88 % гайтина фондах тешам хилар, ткъа 86 % дехарш динарш фондо динчу гӀоьнна реза бу^[18].

14 ноябрера 16 ноябре кхаччалц Сириусехь дӀайаьхьира Ерригроссин «Даймохк ларбархойн Кубкан» финал. Россин 87 регионашкара СВО-н 600 сов ветеран къовсавелира охьахиъна волейболехь а, даьндарган кхоссарехь а, секха-Ӏад кхоссарехь а, стоьла тӀера теннисехь а, пауэрлифтингехь а, армрестлингехь а. Вовшахтохархоша дийцарехь, спорт — уггаре дика реабилитаци а, социализаци а йу^[19]:

«Тхуна масийттазза гина, спорт бахьана долуш, хала чевнаш хилла кегий нах тобелла, маьршачу дахаре йухабирзина, кхиамаш баьхна… Кубок — тӀеман вашалла спортан вашалле даларан масал ду», — Анна Цивилёва, фондан председатель^[20].

Финал хилале хьалха пхиъ регионашна йукъара къовсам дӀабаьхьира: Кузбассехь, Башкирийчоьхь, Хабаровскан а, Ставрополан а мехкашкахь, Калугин областехь^[20].

2023 шарахь «Прямая линия» программа дӀахьош Владимир Путина лакхара мах хадийра фондан белхан, амма билгалдаьккхира иза кхин дӀа а тодан дезаш хилар:

Со, масала, даим дуьхьал вара цара муьлххачу а ахчанна Ӏуналла дарна. Амма со реза ву церан бакъонаш алсамйахарна терго латторехь мел ахча къастадо, хьанна дӀало, муьлха жамӀ ло дӀалучу ахчано, иштта реабилитацин гӀирсашна луш долчунна тӀехь а^[21].

"Прямой линехь" Президенте вистхилира Искитимера вахархо, 2022 шарахь долара тӀеман компаница контракт а йина, тӀеман лерринчу операцехь дакъалаьцна волу, хӀетте а тӀеман ветеранан статус эца аьтто ца болура цуьнан. Цо тӀеман комиссариате а, регионан «Даймохк ларбархой» фонде а дехарш динера, амма кхиам боцуш. Владимир Путина кхетийра, иза бакъонан кхачамбацар хилар, оцу компанийн законаш кхуллу статус йац, шен хенахь Оборонин министерствос тидаме ца ийцира иза:

Суна гонаха болчу а, суна уллохь болх беш болчарна а йукъахь хилла бу, хӀинца а бу йуххера нах, цхьаберш кхелхина, Даймехкан дуьхьа шайн дахар дӀаделла, оцу долара тӀеман компанин йукъахь тӀемаш беш. Церан бакъонаш, шеко а йоцуш, меттахӀотто йезаш ю. Церан бакъо йу схьаэца массо а социальни льготаш, пачхьалкхан муьлхха а гӀо, кхечу тӀеман декъашхошна кхочуш долу. Кхузахь цхьа а шеко йац, иза сан принципиальни позици йу^[21].

2025 шеран 19 декабрехь «Прямой лини» дӀахьош Владимир Путина билгалдаьккхира СВО-н ветеранийн доьзаллашна а, социальни гӀуллакхашна а, пачхьалкхан хӀоттамашна а йукъахь зӀе латторехь халонаш хилар. Масална далийна цо Новосибирскан йахархочуьнца хилларг: цо латкъам бинера, майра СВО-н зонехь веллачул тӀаьхьа кхабархо кхалхарца доьзалан лун пенси а, цуьнца догӀу тешалла а схьаэца аьтту ца болу аьлла^[22].

«Россия 24» телеканалана интервью луш «Даймохк ларбархой» фондан председатело Анна Цивилёвас дийцарехь, СВО-н декъашхошна а, церан доьзалхошна а улло баьлла фондан йукъараллин координаторш дукха хьолахь шаьш СВО-н ветеранаш хуьлу:

ХӀора декъехь бохург санна тӀеман лерринчу операцин ветеран ву тхан къахьоьгуш. Карарчу хенахь уьш фондехь 164 стаг ву, цул сов 63 ветеранийн, СВО-н декъашхойн доьзалхой а, кхелхинчу тӀемалойн наной а, бисина зударий а бу. Цига схьа а богӀий, болх бо цара, схьахетарехь, дукха хьолахь алапан дуьхьа ца беш, шайн тешамийн дуьхьа, цӀабогӀучарна, тӀейогӀучу хенахь халонаш, йаккхий халонаш Ӏитталуш хинболчарна шайн гӀо мел мехала ду а кхеташ^[14].

Кировн цӀарахчу ТӀеман-медицинин академин физикин а, реабилитацин а медицинин кафедран хьаькамо Денис Ковлена хаам бира, СВО-н зонехь заьӀапалла хиллачу эскархошна йукъахь 80 % сов протезаш хӀиттийначул тӀаьхьа декхаре йухабоьрзу, иза тӀеман медицинин рекордан гайтам бу:

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом хиллачул тӀаьхьа а, Афганистан хиллачул тӀаьхьа а — цкъа а иштта терахьаш хилла дац^[23].